Vrela stare planine

Izprepletenost raznobojnih slojeva stena, među kojima dominiraju crveni peščari privlači pažnju posetilaca već na prvi pogled, pobuđuje maštu o nekadašnjim zbivanjima i određuje sadašnji trenutak kao zrnce peska. Ovako bi se ukratko mogla opisati Stara planina, čije današnje ime skriva i legendarno Hemus i istorijsko Balkan.

Stara planina se nalazi u istočnoj Srbiji duž granice sa Bugarskom, od Vrške čuke do Srebrne glave, a kao prostrani planinski masiv administrativno pripada opštinama Zaječar, Knjaževac, Pirot i Dimitrovgrad. Iako četiri opštine, zajednička briga o Staroj planini povezala ih je mnogo više pre desetak godina kada je formiran Park prirode Stara planina na predlog Zavoda za zaštitu prirode Srbije. Predeone lepote, bogatstvo živog sveta i odjek tišine, dotada znani samo malobrojnim stanovnicima proređenih sela odjednom su postali prepoznatljiva slika. I ne samo slika, već pre mozaik koji se razliva od Ravnog Bučja do Midžora, i dalje do Žarkove čuke i Koprena.

Raznovrsna vegetacije i brojnost biljnih vrsta odražavaju ponajpre retke i ugrožene vrste među kojima su planinska sasa, gorocvet, kosovski božur, rosulja, planinski javor, šumski ljiljan, patuljasta perunika, tresavski kaćun ali i bor krivulj, žbunasta jova, stepski lužnjak i druge. Bogatstvo vegetacije ogleda se i kroz raznovrsnost šumskih, žbunastih, livadskih, pašnjačkih i tresavskih zajednica. Pregledom biljnih zajednica izdvojeno je, na osnovu dominantnih vrsta graditelja, šest visinskih vegetacijskih zona Stare planine, odnosno hrastov pojas, bukov pojas, smrčev pojas, pojas subalpske žbunaste vegetacije niske kleke, borovnice i subalpske smrče, i pojas krivulja, u kojima se smenjuje mnogobrojna fauna.

Područje Stare planine, predstavlja salmonidni region u kome živi potočna pastrmka, koja je i biološki indikator čistih voda. Pored ove vrste u vodotocima živi još 25 vrsta riba. U vodi ili pored nje, žive i mrmoljak i šareni daždevnjak.

(/slika2)Na Staroj planini je ustanovljeno 203 vrste ptica, od čega 154 vrste ptica gnezdarica. U grupi zimovalica zabeleženo je 10 vrsta, u grupi prolaznica 30 vrsta i grupi lutalica 13 vrsta. Posebno značajne su suri orao, beloglavi sup, uralska sova, soko i druge. Međutim, Stara planina predstavlja:glavno stanište u Srbiji riđeg mišara i poljske ševe;glavno stanište u istočnoj Srbiji šumske šljuke;stanište endemske balkanske podvrste ušata ševa,

zbog čega je izdvojen prostor od 44.000 ha kao područja od međunarodnog značaja za ptice Evrope – IBA.

Registrovano je takođe prisustvo više od 30 vrsta sisara, od kojih su posebno interesantni snežna voluharica (tercijarni relikt), slepo kuče, puh lešnikar i druge.

Podzemne vode Stare planine ističu u obliku izvora, vrela i pištevina, a preovlađuju stalni izvori izdašnosti veće od 0,1 l/s čiji je broj procenjen na oko 500. Najjači izvor na Staroj planini je Jelovičko vrelo, sa leve strane Jelovičke reke. Vrelo ima izgled „oka” formiranog u malom, prema zapadu otvorenom basenu. Jelovičko vrelo ima karakteristike intermitentnog izvora, odnosno potajnice. Pre potpunog presušivanja, na izvoru se zapaža višekratno kolebanje izdašnosti do 30 odsto, nakon čega dolazi do brzog povećanja izdašnosti praćenog penušanjem i klobučanjem.

Vode ove planine dreniraju reke Nišava i Beli Timok, i svi tokovi pripadaju Crnomorskom slivu. Hidrografsku osobenost Stare planine, vezanu za krečnjačke terene, predstavljaju mini-ponornice i bigreni vodopadi. Čitavo područje ulepšavaju i klisure i kanjoni nastali usecanjem vodotoka, a među njima se izdvaja kanjon Toplodolske reke na čijim stranama se zapažaju raznobojni sedimenti upletenih tokova. Takođe svojevrsnu atrakciju čini i suteska Rosomačke reke, poznata i kao Rosomačko grlo.

(/slika3)Spomeničko nasleđe, kao odraz duhovnosti i tragova življenja stanovništva na Staroj planini, ogleda se preko praistorijskih, antičkih i rimskih ostataka, fragmentarno sačuvanih i izmeštenih sa prvobitnih lokacija, kasnosrednjovekovnim manastirskim celinama, ali i mnogobrojnim etno-objektima: kuće, plevnje, ambari i dr., sa, karakterističnim arhitektonskim sklopom za ovo područje, koji datiraju s kraja XIX i početka XX veka.

Jedinstvenost predela Stare planine se ogleda kroz očuvanost prirode, istorijske i kulturne spomenike svetovne i duhovne prirode, neposrednost ljudi koji su tamo nastanjeni i razvijenost karakterističnih, često nazivanih tradicionalnih delatnosti. Jedinstvenost, u savremenom svetu prepoznatljiva i kao brand,pobuđuje pažnju i trajnu brigu društva za Staru planinu, zbog čega je Vlada Republike Srbije donela 3. marta ove godine Uredbu o zaštiti Parka prirode "Stara planina" kao zaštićeno prirodno dobro od izuzetnog značaja, odnosno I kategorije. Ukupna površina prirodnog dobra iznosi 114.332 ha u okviru kojih su izdvojene zone režima zaštite I, II i III stepena kojim se obezbeđuje optimum zaštite prirode. O Parku prirode Stara planina stara se Javno preduzeće „Srbijašume”.

Nešto ranije, septembra 2008. godine doneta je Uredba o utvrđivanju Prostornog plana područja parka prirode i turističke regije Stara planina. Razvoj turizma, a posebno ski turizma predstavlja jednu od bitnijih orijentacija i investicija kako bi se iskoristili potencijali ove izuzetne planine.

S obzirom da Stara planina predstavlja najzapadniji deo prostranog masiva Balkan, na granici sa Bugarskom, još 1996. godine nadležna ministarstva životne sredine usvojila su Deklaraciju o proglašenju bilateralnog parka mira Stara planina između Republike Srbije i Republike Bugarske, čiji je cilj da postojeće stanje područja Parka prirode vremenom prilagode konceptu zaštite rezervata biosfere „Čovek i biosfera”.

Pitome padine, usečeni kanjoni, šumovite strmeni, meke tresave i sveže vode čine deo atraktivnosti koja u novije vreme zaokuplja sve više pažnju ljubitelja prirode ali i investitora modernih orijentacija. Zbog toga je veza između zahteva modernog doba i prirodnih potencijala koji čine njegovu osnovu veoma delikatna. Savremeno društvo, gde je pogodnost premisa, treba mudro da odvaga svaku odluku jer Stara planina kao zaštićeno prirodno dobro to zaslužuje. Efekti razvoja društva, njenih stanovnika meriće se sutra samo kroz očuvanost životne sredine, usklađenost privrednih aktivnosti, raznovrsnost prirode i kontinuitet koji traje.

Na svakom ko može ovo da ostvari leži obaveza i odgovornost, naposletku i osećaj zadovoljstva da je u tome uspeo!

Zavod za zaštitu prirode Srbije
Tekst i foto: Dr Dušan Mijović