Svet je prvi put saznao za ovo mesto 1326. godine, iz povelje Budimskog kaptola, u kojoj se pominje naselje podignuto na tri ostrva reke Begej, a ja sam o čarima Zrenjanina, (Velikog) Bečkereka ili Petrovgrada – sva tri imena pripadaju istoj varoši – čula od svekra. On je svoje najlepše mladalačko doba – pre nego što će ga okupatori 1941. godine poslati (kao još hiljade tadašnjih sugrađana) u zarobljenički radni logor na daleki sever Nemačke – proveo kraj te iste mirne, ravničarske vode, u kojoj je plivao, pecao, i iz čamca „bezecovao” ljupke šetačice na obali, pogađajući koja je Srpkinja, koja Mađarica, a koja Rumunka, Nemica ili Slovakinja.

I danas lepe devojke hodaju Zrenjaninom, uverili smo se, ali plivača i pecaroša više nema u samoj varoši. Pobegli su od zagađene reke u okolna izletišta i kupališta, do „Peskare”, Ečke, Carske bare, Ade Šumice ili Belog blata.

– Moja baka se još seća da su žene nekada ovde zahvatale vodu iz Begeja da skuvaju čorbu – priča Sanja Kostić iz Turističko-informativnog centra Zrenjanina, dok sa „Malog mosta”, najstarijeg u gradu, posmatramo reku, koja sad i sama liči na nekakvu gustu, čorbastu zelenkastu smesu. Vekovima su se nečistoća i otpad izlivali u Begej i taložili na velikoj „omči” reke koja je u samom centru formirala neku vrstu poluostrva („Mala Amerika”). Problem je donekle rešen kad je ta okuka odsečena od glavnog toka i od nje nastala tri kiflasta jezera. Doduše, neki od ukupno deset mostova kojima se grad dičio ostali su „na suvom”.

Najveći i najpoznatiji, „Bečkerečka ćuprija” preko koje je pesnik terao ona „četir' konja debela”, demontiran je 1969. godine i zamenjen betonskim, na zgražanje mnogih njegovih sugrađana. Kitnjasta metalna građevina sa četiri kule, podignuta 1904, nazivana i Ajfelovim mostom – jer je projektovana u bečkom ateljeu slavnog Gistava Ajfela – danas se može videti još samo na fotografijama, za razliku od njegovog vršnjaka i brata iz istog projektantskog biroa, „Malog mosta”.

I nekadašnja sinagoga, koju je arhitekta Leopold Baumhorn sagradio 1986. godine za oko 1.300 Jevreja iz bečkerečke enklave, sačuvana je jedino na starim snimcima: srušile su je nemačke okupacione vlasti 1941. godine.

Svetlopisac iz žute kuće

Nestale znamenitosti Bečkereka, kao i još hiljade prizora sa gradskih ulica i sa plodnih njiva, ostali su zabeleženi na snimcima slikara i slavnog „svetlopisca” Ištvana Oldala (1829–1916), čiji se fotografski atelje – prvi te vrste na teritoriji nekadašnje Jugoslavije – nalazio u neupadljivoj zgradi od žute cigle, sa staklenim krovom, u bečkerečkoj ulici Narodnog fronta. Kuća je opstala, ali je na mestu ateljea sad nekakva prodavnica.

Zahvaljujući Oldalovima i njihovim tadašnjim kolegama, naš obilazak starog gradskog jezgra pretvara se u pravi istraživački poduhvat, u kojem na osnovu starih fotografija prepoznajemo pojedine zgrade, otkrivamo koliko su sačuvale nekadašnji izgled i kako su se „uklopile” u moderno okruženje.

Nisu sve jednako prošle probu vremena. One na velelepnom Trgu slobode pravi su ponos Zrenjanina. Posebno se ističe barokna Gradska kuća, takozvana Županijska palata, podignuta 1820. po zamisli Josipa Fišera a dograđena 1887. godine. Bila je sedište lokalne uprave (nekada Torontalske županije, zatim Bečkerečkog, pa Petrovgradskog i Zrenjaninskog sreza, sada Skupštine opštine Zrenjanin) ali i središte raznovrsnih kulturnih događaja, umetničkih priredbi, koncerata, tribina… U holu ispred kitnjaste Velike sale, dostojne da ugosti Bečku filharmoniju, ukrašene radovima bečkerečkog slikara Jozefa Gojgnera, nalazi se jedinstven Pantelićev sat iz 1902. godine, rad čuvene livnice i sajdžinice iz Zemuna. Njegov mehanizam pokreće kazaljke na četiri međusobno udaljena brojčanika, a najveći i najlepši je u bogatom baroknom ruhu od kovanog gvožđa. Originalni vitraži, simboli Gradske kuće, koji prikazuju Mudrost, Pravdu i Snagu, nastradali su 1. septembra 2003. u oluji, pa se danas divimo njihovim vernim kopijama.

Županijsku palatu krase i nova zastava i grb Zrenjanina otkad je 2007. stekao status grada (ponovo – jer ga je prvi put dobio 1872. godine). U nastavku zdanja je živopisan park u kojem smo zatekli tek nekoliko golubova, jedinih posetilaca kojima, izgleda, nije smetala žega.

Šetnja kroz prošlost

Trg slobode okružuje još nekoliko dobro očuvanih, upečatljivih zdanja: katedrala Svetog Ivana Nepomuka, poznata po svojim orguljama, pa Gradska biblioteka (nekadašnja kultna gostionica „Kod Šoljoma”), neorenesansna palata Stevana Bukovca, Narodni muzej (nekada Finansijska palata) sa Savremenom galerijom Umetničke kolonije Ečka, i Narodno pozorište „Toša Jovanović” (najstarija pozorišna sala u Srbiji), koje upravo slavi 170. rođendan. Pozorište je izgrađeno na mestu nekadašnjeg žitnog magacina, od opeka srušene srednjovekovne gradske tvrđave, novcem izvesnog bogatog trgovca koji je time želeo da privuče u Bečkerek čuvenu peštansku glumicu u koju je bio ludo zaljubljen.

Obnovljeni, moderni hotel „Vojvodina” prijatno se stopio s okolinom, dok betonski vodotoranj bolno odudara od prefinjene arhitekture 18. i 19. veka.

Šetnju kroz prošlost nastavljamo duž pešačke zone, Ulicom kralja Aleksandra Prvog Karađorđevića. Sad je već teže namah uočiti graditeljske dragulje starih bečkerečkih neimara: neki su skriveni između novopodignutih stambenih i poslovnih zgrada, drugi su suviše nemarno ili nevešto okrečeni da bi zasijali nekadašnjim šarmom. Ipak nalazimo gotovo sve palate koje smo želeli da vidimo: Benceovu, Panjijevu, Kovačevu i, naročito, Tunerovu, po orijentalnim šarama poznatiju kao Šeherezada. Među vremešne lepotice umešala se lane, nenametljivo, i jedna tek dovršena: palata „Renesansa”, tržni centar.

Skrećemo u Svetosavsku ulicu, gde je najpoznatiji i najstariji zrenjaninski pravoslavni hram (iz 1746. godine) Uspenja presvete Bogorodice, ili Varoška crkva, sa neobičnim zvonikom. Druga pravoslavna crkva, „seoska” ili Gradnulička iz 1777, nalazi se dalje, izvan područja koje je nekada opasivala bečkerečka tvrđava, odvojena od nekadašnje varoši rukavcima Begeja. U porti Vavedenjskog hrama, zaštićen kapom od trske, namernike dočekuje pet vekova star nizijski brest, drvo – zapis, okićen slikama svetaca i legendom o isceliteljskim moćima. A kod Malog mosta se, sveže okrečena, visoka, bela i tanana, uzdiže Reformatska crkva, iz daljine neopisivo podsećajući na raketu koja bi svakog trena mogla zaparati nebo.

Manastir fratara pijarista pretvoren je, u duhu prosvetiteljstva, sredinom 19. veka u gimnaziju, a danas – osim što je izgubio sat sa zvonika i dobio nekoliko neželjenih grafita – izgleda bolje neko ikada. Slovačka evangelistička crkva iz 1837. je sačuvala i sat i namenu, pa je i danas otvorena za vernike, među kojima ima etničkih Slovaka, Nemaca i Mađara. Umesto drveća, međutim, sad je okružuju – parkirani automobili.

Najtužniji primer zapostavljenog arhitektonskog nasleđa u Velikom Bečkereku je Pinova vila. Priča kazuje da je ova neobična kuća na obodu grada, nacionalizovana posle rata, dugo služila kao ispostava dispanzera za plućne bolesti – tu je sve do pre desetak godina bio smešten rendgen – a onda je ispražnjena i napuštena. Pinovi potomci se još spore sa državom oko prava vlasništva, sablasna vila ubrzano propada, a neki šereti se dosetili, pa na njoj istakli tablu „Muzej destrukcije”. Mi smo u to poverovali.

Pivo i „biciklovi”

Nismo imali prilike da Zrenjanin sagledamo i iz drugog ugla, sa vode, kako i priliči gradu koji je oduvek neraskidivo povezan sa svojom rekom. Iz Begeja su ribari vadili masne šarane i somove; Begejom su stizali parobrodi sa gospodom iz Beča, šleperi sa drvima za fabriku nameštaja Bence, ječmom za pivaru jednog od najvećih vojvođanskih bogataša Dunđerskog, i suncokretom za uljaru. Tu je bilo izgrađeno i brodogradilište, a uz reku podignuto i monumentalno zdanje bečkerečkog Suda, kao i čuvena pivara kraj palate Dunđerski, koja je već odavno zatvorena. Pivnica, navodno, još radi, ali smo mi zatekli zaključana vrata.

Na žalost, osim piva, više nema ni mnogih nekadašnjih privrednih giganata, po kojem je takođe grad bio poznat,  poput kombinata „Servo Mihalj”... Sve to, ipak, nije umanjilo ni privlačnost grada – koji iza sebe ima tolike vekove napretka, kulture, dobrih odnosa među nacionalnim manjinama, verske tolerancije i umeća ugodnog života – ni trud njegovih žitelja da ove prednosti očuvaju i u novim vremenima.

A kad im je teško, kažu starosedeoci, samo sednu na svoje „biciklove” i spuste se do Begeja. Njegov spokojan tok, praćakanje ribe, šum trske i lepet krila poneke čaplje za tren odagnaju brige.

Aleksandra Mijalković

-------------------------------------------------------

Avarska kula, pet lubenica i Bečeova šuma

Kako je Bečkerek dobio ovo ime, i kako ga je kasnije izgubio, saznali smo iz zanimljive, bogato ilustrovane monografije koju je izdao TSB „Bečkerek” (urednik Zoran Radovanov, autor teksta Slavko Golić). Srpski, mađarski i nemački etimolozi još nisu uspeli da se slože oko porekla imena grada: među mogućim tumačenjima je „stražarska kula” (avarski jezik), „pet lubenica” (turski), Bečeova šuma (mađarski), „crkvište” (keltski), „kamenita crkva” (slovensko – germanska kovanica). Prefiks „Veliki” je dobio da bi se razlikovao od istoimenog grada u Rumuniji. Bečkerek je preimenovan u Petrovgrad 1935. u čast kralja Petra Prvog Karađorđevića, čiji se spomenik (replika predratnog, srušenog 1941) od 2006. ponovo nalazi na Trgu slobode. Posle Drugog svetskog rata (1946) grad dobija današnje ime, po narodnom heroju Žarku Zrenjaninu (koji, zanimljivo, nema nikakve veze sa ovim krajem). I njegova je bista, od 1954. do 1989., krasila glavni gradski trg, da bi kasnije bila izmeštena na manje uočljivo mesto. Sredinom 18. veka Bečkerek je kratkotrajno imao i nadimak koji su mu dali španski doseljenici: „Nova Barselona”.

-----------------------------------------------------------

Na udaru Turaka, kuge, vatre i oluje

Troimeni grad, upleten među krivine Begeja, nekada davno je bio neolitsko naselje, u srednjem veku tu je varošica koju 1403. mađarski kralj Žigmond daje na upravljanje srpskom despotu Stefanu Lazareviću. Početkom 16. veka Bečkerek je vojno utvrđenje opasano tvrđavom. Godine 1551. zauzima je Mehmed paša Sokolović, i sve do pred kraj 17. veka ona ostaje pod vlašću Turaka. Srušena je 1701. godine na osnovu odredbe Karlovačkog mira. Kolonizacijom Nemaca u 18. veku grad dobija prvi industrijski pogon za proizvodnju piva (1745, Sebastijan Krajcajzen), a 1769. i prvu bolnicu. Dve decenije kasnije Bečkerek pogađa velika epidemija kuge, a jula 1807. i strašni požar. U 19. veku u varoši je otvorena prva gimnazija, štamparija Pavla Plajnca, Daunova ciglana, Srpska čitaonica, Torontalska štedionica, prvi parni mlin, telefonska centrala, železnička stanica i pruga do Kikinde, a zatim i do Vršca, postavljen je prvi asfalt u gradu, izgrađena električna centrala i zasvetlele prve ulične svetiljke, a 20. vek grad je započeo izgradnjom dva nova gvozdena mosta i, nešto kasnije, 1910. godine, šećerane. U trećem milenijumu Zrenjanin dobija status „grada budućnosti” i novu industrijsku zonu u kojoj je prva počela s radom (2007) italijanska kompanija „Pompeja”.