Malo je onih poput Palme ili Bidže kojima ime i prezime nisu potrebni. Samo nadimak i – zna se o kome je reč. Zbog onih drugih mnogobrojnijih neko je nekada, sem imena, izmislio i prezime. Ko i kada? To zna Miroslav Niškanović, etnolog, specijalizovan za poreklo stanovništva, a zaposlen kao istraživač saradnik u Etnografskom institutu SANU.

– Deca ime dobijaju po rođenju, i to je uglavnom izbor roditelja i odraz njihovog sociokulturnog ponašanja. Kombinacija ličnog imena i prezimena koja se danas koristi zadovoljava potrebu identifikacije pojedinca, jer je u dvoimenoj formuli prezime konstanta. Ono nam je dato od rođenja, prati nas celog života, s njim umiremo i dajemo ga deci na isti način kao što smo ga i dobili od svojih – uvodi Niškanović u temu. – Za bliže određenje ličnosti pored imena i prezimena koristi se još i ime oca. U različitim dokumentima ono se piše u zagradi, a ponekad se prvo slovo oca dodaje kao srednje slovo, uglavnom ovaj sistem imenovanja zastupljen je i kod drugih indoevropskih naroda – dodaje etnolog.

Zahvaljujući naporima generacija istoričara upotpunjeni su rodoslovi najpoznatijih srpskih dinastija. I, dok su oni posebnu pažnju posvetili genealoškim istraživanjima vladarskih i drugih uglednih porodica, Miroslav Niškanović je svoj interes usmerio ka otkrivanju loze „običnih smrtnika”, a s tom namerom je osnovao i Srpski genealoški centar.

Lik, delo ili nešto treće

Prezime se nasleđuje samo po muškim precima. Sva srpska prezimena dele se u četiri osnovne grupe.

U prvu grupu spadaju prezimena koja održavaju vezu sa nekom dragom osobom, obično roditelj – deca. Njih ima najviše, najstariji su tip prezimena, a nastala su preobražajem muških patronima (imena po ličnom imenu oca) i to su, recimo, Petrović, Jovanović, Marković, Milošević, Đurić ili po imenu majke Marin, Marić, Višnjić...

Drugi tip prezimena odražava lični izgled ili karakter osobe po kojoj je nastalo prezime i ona su najšarolikija. Tu ima i nadimaka, koji obično ukazuju na nešto što nije uobičajeno u okruženju u kojem ta osoba živi, poput Budalić, Guzina, Ubiparić, Papak, Nožica, Zec, Vještica, Mudrinić, Glušac, Vrtikapa, Ćosić, Crnčević – nabraja etnolog.

Treća grupa prezimena ukazuje na mesto bivšeg boravka neke osobe ili rodonačelnika familije, a raspoznaju se na prvi pogled završnim slovima „ak” ili „ac”, „janin” ili „ski”. Došljaci su se, dakle, raspoznavali ako su uz ime imali i dodatak  Birčanin, Crnogorac, Jajčanin, Kaćanski, Arbanas, Kaurin...

Sreću se i prezimena nastala prema zanimanjima prvog nosioca loze, kao na primer Terzić, Ćurčić, Moler, Popović, Kovačević...

Seme i pleme

Potreba za boljim sistemom identifikacije ličnosti javila se sa sve većim raslojavanjem feudalnog društva, a posebno razvojem gradova i privrede u njima. Povećanje broja stanovnika u gradskim sredinama imalo je za posledicu da se više njih odaziva na isto ime, a da nadimci slabo pomažu. Evropljani su to rešili na svoj način vođenjem matičnih knjiga u crkvama, ali nama je osvajanje Turaka pomrsilo konce.

– Najpre je prezime uvedeno na područjima kojima je vladala Mletačka Republika i Austrougarska monarhija, 1780. godine kada je uvedena obaveza evidentiranja građana dvoimenskom formulom. U novoj srpskoj državi, prezimena se zvanično uvode polovinom devetnaestog veka. U delima Vuka Karadžića ima dosta objašnjenja o tome – ističe Miroslav Niškanović.

Naravno, pošto su se ljudi zvali komplikovano, jer su koristili svoje, očevo, plemensko ime i pominjali mesto u kojem žive (Sava Markov Petrović Njeguš), a deoba imovine u ovim krajevima oduvek predstavlja problem broj jedan, pogotovo u zvaničnim knjigama, tadašnje srpske vlasti poslale su Stevana Gruborovića i Sretena Popovića u Austro-Ugarsku da „provide” tamošnje stanje. Akcija je uspela...

– Na osnovu njihovog izveštaja doneta je uredba 31. januara 1851. godine, kojom se u modernim „baštenskim” knjigama „čuvaju i poštuju stara prezimena kao svetinja” i „da se ne preziva svaki na ime svoga oca”. Tu se kasnije javlja problem sa neefikasnom administracijom, ipak, za najveći deo srpskog stanovništva na Balkanskom poluostrvu prezimena su regulisana po stvaranju jugoslovenske države 1918 – objašnjava specijalista za rodoslove.

Pitamo, onako usput, i kako se prave tablice koje bi mnogi želeli da imaju, da je okače na zid i ponose dedom i pradedom pred gostima. Naš sagovornik kaže da se za dokazivanje porekla koriste svi raspoloživi pisani i usmeni izvori. Pisani dokumenti, kao što su matične knjige rođenih, krštenih, venčanih i umrlih, lišeni su subjektivnosti, i vremenski i prostorno tačno određuju trag. Na osnovu mnogih podataka može se rekonstruisati i po sedam generacija unazad, ali kaže postojanje plemenskih zajednica taj posao olakšava i da se na osnovu kolektivnog pamćenja mogu pohvatati i preci od pre 15 generacija.