Tragedije patrijarhata

„Moje dete“ Stojana Srdića je savremena dramska pripovest o teskobnim životima u romskim zajednicama, fragmentarne strukture, sačinjena od četrnaest prizora. Pisac iskopava važne i osetljive društvene teme, nasilja u porodici, nemogućnosti obrazovanja, pakla birokratije, nemoći zakona u sprovođenju pravde. Polazeći od događaja koji se odvijaju u bedi životarenja na društvenom dnu, Srdić gradi porodičnu dramu univerzalnog značaja, tragično obojenu, ogled o neuništivoj borbi za preživljavanje.

Praizvedba ove drame na Novoj sceni Beogradskog dramskog pozorišta, u režiji Ane Đorđević, skoro dokumentaristički je ogoljena, diskretno stilizovana, estetski i značenjski precizna. Na stilizovano utvrđenoj sceni je oklembešen tepih, iznad je zakačen oblačak, a po podu su nabacane cigle i lutke, koje tumačimo kao simbole razorenog doma i rasutog detinjstva (scenograf Milica Vučković). Glumci psihološki delikatno stvaraju likove, bitno obraćajući pažnju na iskvarenu verziju srpskog jezika, sa romskim akcentom (scenski govor Ljiljana Mrkić Popović).

Posebno je sugestivan nastup sjajne Jovane Gavrilović koja stvara lik silovane desetogodišnje devojčice Ranke. Ona doživljava vidljivu transformaciju, od skrhanog, preplašenog deteta, do samouverene i zrele devojke, nakon pakla odvajanja od porodice, posebno od majke Mirke (Ivana Nikolić) koja ju je odvela u sirotište da bi je spasila od silovatelja, teče Zuleta (Vladan Milić). Borkan je iskreno brižan Rankin otac (Andrej Šepetkovski), a Miško njena novopronađena ljubav (Mladen Sovilj). Jelisaveta Orašanin strogo i preovlađujuće bezlično (opravdano), igra različite likove, krute predstavnice sistema: od šalteruše u birou rada, preko doktorke i policajke, do vaspitačice u sirotištu. Izbor da ove različite predstavnice državnih institucija igra jedna glumica značenjski je efektan jer pokazuje da su svi segmenti društva ozbiljno zarđali, otelotvoruje se ideja potpuno beznadežne trulosti sistema.

Radnja se pripoveda u slikama, a upadljiva trubačko-gitarska instrumentalna muzika između njih naglašava tragičnost, kroz kontrast orgijastičke buke (kompozitor Vladimir Petričević). Na planu režije, fino su umetnuti postupci stilizacije i poetskih komentara. Oni izraženo teatralizuju, ritualizuju igru, podižu je na vanvremenski nivo. Na primer, lik Institucije (Orašanin) koja je zgrbljena u ćošku, u polumraku, čvrsta je statueta užasa sistema, ili nadrealni ples mrtve Mirke u beloj haljini, koji sugeriše postojanje metafizičkog prisustva, nasuprot fizičkom odsustvu.

Tema stradanja žena ključna je i u predstavi „Drita“, nastaloj prema istorijskoj tragediji Danice Nikolić Nikolić, idejno vrlo zanimljivoj, mada stilski pomalo neusaglašenoj u pogledu uključivanja govora u stihu. Radnja se dešava tokom Prvog svetskog rata u Albaniji. Glavna akterka je Ljubica (Ana Jovanović), Srpkinja koja je kupljena kao robinja, postala Drita i ostala da živi tri godine sa Besimom (Aleksandar Marinković) i Besartom (Jasminka Hodžić).

Rediteljski pristup Ksenije Krnajski je minimalistički, poetski stilizovan. Scena je vizualno vrlo elegantna (scenograf Dejan Pantelić, kostimograf Sonja Kotorčević), igra glumaca je korektna, dok je scenski pokret povremeno trapav, naročito u ljubavnim scenama između Drite i Besima. Režija fino ističe gusto idejno tkanje komada, slojevito razumevanje pojmova časti i patriotizma. Na primer, uvodni dijalozi između tri Srpkinje koje stradaju u Albaniji su ranije snimljeni. Dok one stoje u polumraku, slušamo njihov razgovor putem zvučnika, što uspostavlja izvesnu distancu prema događajima, koči patetiku i raspiruje kritičko sagledavanje. Predstava počinje pesmom „Tamo daleko“, a završava se agresivno ironično, pesmom Seks pistolsa „God save the Queen“, nakon tragičnog raspleta. Uključeni su i simbolički prizori, na primer Besarte koja hoda u krug, nemajući izlaza, jer je i ona tragična figura, žena koja se ne pita ni za šta, pa ni za dolazak druge žene u njenu kuću. Žene su u „Driti“, kao i u predstavi „Moje dete“, žrtve patrijarhata, i prošlih i današnjih društava koje grubo vode muškarci.