Duh autorske slobode

Nedavno završeni Festival autorskog filma vratio je u sećanje ličnost Slobodana Novakovića, jednog od njegovih osnivača i prvog umetničkog direktora. Bilo je to u decembru 1994. godine, u jednom od najmračnijih perioda naše novije istorije. Pod sankcijama, izolovan od sveta, Beograd je ličio na turobnu, opustelu varoš u kojoj je usahnula nada. Živahna kulturna scena koja je oblikovala njegov duh osamdesetih godina ugasla je poput prigušenog uličnog osvetljenja koje je u večernjim satima gradu davalo avetinjski izgled.

U takvoj atmosferi su Vojislav Vučinić, tadašnji direktor Jugoslavija filma, i Slobodan Novaković, filmski kritičar, dramaturg i reditelj, uz grupu saradnika u kojoj je bio i producent Jovan Marković, napravili festival koji su nazvali „Pogled u svet”. U tom trenutku, kada se Fest dve godine nije održavao, on je upravo to i bio za ovdašnje autore i publiku, ali je to i danas kada ne prođe ni mesec bez nekog festivala.

Uoči otvaranja prvog izdanja festivala Novaković je u „Politici”, za koju je povremeno pisao kao kritičar i esejista, objasnio da ideja organizatora nije bila da se autorskom filmu vrate iz čiste nostalgije, već zbog dominacije američkog filma koji ugrožava nacionalne kinematografije poput francuske, nemačke ili britanske. Festival je, dakle, slavio reditelja, njegov misaoni i emotivni svet koji upijamo kroz filmske slike, a ne filmsku mašineriju.

Ova ideja, koja nije izgubila na svežini, svrstava Novakovića u red onih kritičara koji su naš filmski prostor promišljali u kontekstu evropskih filmskih tokova, za koje je neraskidivo vezano stvaralaštvo ovdašnjih autora, vezujući se za politiku autora koju je iznedrio francuski novi talas, a kod nas afirmisali autori crnog talasa i novog jugoslovenskog filma, poput Živojina Pavlovića, Aleksandra Petrovića, Dušana Makavejeva i Puriše Đorđevića.

Srđan Vučinić, kritičar i umetnički direktor Festivala autorskog filma, u svojoj knjizi eseja o jugoslovenskom filmu „Portreti: 24 sličice u sekundi”, koju se upravo sprema da objavi Filmski centar Srbije, svrstava Novakovića u trijumvirat srpskih filmskih kritičara koji su obeležili drugu polovinu 20. veka, između Branka Vučičevića, „Proteja beogradske i srpske kulture” i Bogdana Tirnanića, virtuoznog stiliste čiji žurnalistički domet poredi sa onim Hemingveja, Markesa ili Crnjanskog.

Ako Vučičević u svojim tekstovima o filmu spaja neiscrpnu erudiciju, ironiju i umeće oneobičavanja, bežeći od suvoparnog teoretisanja, ako je Tirnanić neponovljivi stilista među novinarima i kritičarima, Novaković se odlikuje originalnim pristupom autorima, unoseći u svoje pisanje o filmu duh vrsnog satiričara, ističe Vučinić vajajući njihove portrete u ovim esejističkim bravurama u slavu onih koji su stvarali jugoslovenski film.

Analizirajući Novakovićeve kritičke tekstove (sabrane u knjigama „Vreme otvaranja”, „Film kao metafora” i „Čovek, medij”) on izdvaja Novakovićev doživljaj autora kao metafore novog sveta koji nam se otkriva jedinstvenim filmskim jezikom i stilom, te tako govorimo o „bunjuelovskoj”, „felinijevskoj” ili „godarovskoj” viziji, imajući u vidu njihov opus. Ovu teoriju „otvorene metafore”, koja nas podseća na „imperativ nepomirljivosti i buntovništva spram svakog vida muzejske savršenosti, spokojstva i samodovoljnosti autora”, primećuje Vučinić, Novaković primenjuje i na nesvakidašnje bavljenje opusom naših velikih slikara, crtača i vajara.

O njegovom doprinosu srpskom filmu, televiziji, satiri i likovnoj kritici govori i knjiga „Mrtvi”, koju je RTS objavio nedavno, na desetogodišnjicu njegove smrti, a koja je predstavljena u okviru festivala. Pored portreta savremenika, u njoj otkrivamo Novakovića pripovedača koji je stvorio sopstvenu mitologiju Beograda iz druge polovine prošlog veka, grada koji „tek ponekad izroni u napuklom ogledalu nečijih uspomena”.