Potomci gusara tkaju ćilime

Desetak automobila sa diplomatskim tablicama parkirano je u centru Stapara, ispred zgrade u kojoj se odvija tkačka kolonija. Ambasadori Mađarske, Egipta i Indije, kao i ataše za kulturu američke ambasade, pažljivo posmatraju tkalje iz više gradova Srbije koje prave predivne ćilime. U sali, sa strane, izloženo je dvadesetak ćilima i čovek bi pomislio da su tkani juče ili prekjuče.

Opklada je izgubljena. Ćilimi su stariji od jednog veka.

Čuli su u svetu za pirotski ćilim, ali na severu Vojvodine, najpoznatiji autohtoni srpski ćilim je onaj iz sela Stapar. Zašto se ovoliko diplomata okupilo na ćilimarskom samitu? Da možda neće da dešifruju tehniku tkanja i saznaju zašto je čuvena tradicionalna rukotvorina iz zapadne Bačke postala deo protokola Republičke i Pokrajinske

vlade i Narodne skupštine, kao diplomatski poklon? U galeriji, na izložbi u Novom Sadu, pre nekoliko godina princ Čarls sa Kamilom Parker ugledao je jedan staparski ćilim. Izuzetno mu se dopao i pitao je gde može da ga kupi. Jedan Staparac predao je britanskoj ambasadi ćilim koji je, potom, poklonjen princu od Velsa.

Postoji još jedna enigma. Kako su verne ljube potomaka gusara sa Dunava postale tkalje? Naime, na prostor sadašnjeg Stapara 1752. godine doselilo se „sto pari” porodica, pa je selo, prema legendi, zbog toga dobilo ime Stopar, a vremenom – Stapar.

Selo je nastalo na pustari na koju su preseljeni stanovnici Bokčenovca (Bokčenovića) i Vranješeva, naselja u okolini Apatina, koja odavno ne postoje. Preci Staparaca, negodujući protiv kolonizacije Nemaca u Bačku započete 1748. godine, presretali su lađe na Dunavu i pljačkali došljake.

Žalbe na srpske gusare u Bokčenovcu stigle su do Beča. Dunavom nije mogla da prođe nijedna lađa, a da ne bude opljačkana. Zato su naredbom carice Marije Terezije stanovnici Bokčenovca, kao i Vranješeva, silom preseljeni u pustaru Prigrevica – Sentivan, a potom i na prostor današnjeg Stapara.

Pripitomljeni gusari ipak su zadržali ponešto od svoje svojeglavosti. Kada im pomenu da su selo nedaleko od Sombora, oni uzvraćaju da je Sombor varoš nedaleko od Stapara. Jedan od seljana, odeven u vijetnamku, gleda skup diplomata koje motre na tkalje i ćilime. Sumnjičavo vrti glavom:

– Ma, sigurno su došli baš zbog ćilima – kaže on ironično, dok ga opštinski rukovodioci uveravaju da je veoma važno što Etno-mreža okuplja žene iz ruralnih područja cele Srbije koje vladaju veštinama ručnog rada, odnosno tehnikama kao što su vez, tkanje, zlatovez, da bi izradile tradicionalne i autentične proizvode koji se najčešće koriste kao diplomatski pokloni.

Čoveku obrazloženje zvuči poprilično birokratski.

– Ne vredi ubeđivati Staparca u važnost očuvanja veština tkanja. Oni su, jednostavno, „antiprotivni”, originalni i zaista misle da su centar sveta. Ostali su buntovni. Gusari sa Dunava podigli su pravoslavnu crkvu Vavedenja Presvete Bogorodice, čiji je ikonostas oslikao najčuveniji srpski slikar s kraja 18. veka Jakov Orfelin. Orfelinov živopis najdragocenija je umetnička vrednost u ovom selu i ponos meštana, čija je crkva pod zaštitom države kao spomenik kulture od velikog značaja – kaže jedan od opštinskih zvaničnika. Da ga ne imenujemo, da mu ne kvarimo šanse na sledećim izborima. Jer, Stapar je veliko selo, ima nešto manje od 4.000 stanovnika koji znatno utiču na konačne rezultate kad izađu na birališta. Obično glasaju kad ih se niko ne seti. Kad političari agituju da je važno da se glasa, Staparci ostaju kod kuće.

– Stvarno smo „antiprotivni” – čuo nas je Staparac kako ih ogovaramo. – Kad su svi bili komunisti, ovde ih skoro i nije bilo. Da sam doneo kući partijsku knjižicu, otac bi me se odrekao preko RT Vojvodine – kaže meštanin.

Zaista, posle Drugog svetskog rata, u novoj Jugoslaviji, sa šest republika, Stapar je samostalno proglasio „Sedmu republiku”. I nisu išli na Goli otok. Shvatile su komšije iz okolnih sela da su naslednici gusara posebni, osobenjaci i tvdoglavi, a Staparci i uživaju u imidžu „nakrivo nasađenih”. Ali, u tom buntovništvu i te kako su pragmatični. Njihove žene tkaju prelepe ćilime, ne zbog dosade, već zato što bogati trgovci od kraja prošlog veka nisu žalili novca da ih otkupe i plasiraju u mondenske salone Beča ili Pešte.

Kad su gusari shvatili da su na suvom, počeli su da se bave biznisom!