Nema zabrane da Srbi idu na Hilandar

Hoće li vaseljenski patrijarh Vartolomej zabraniti Srbima da idu na Hilandar zbog podrške Srpske pravoslavne crkve Moskovskoj patrijaršiji, koja je zbog Ukrajine prekinula kanonsko opštenje s Carigradom, trenutno je nepostojeće pitanje. Iako su najnovija dešavanja oko davanja autokefalnosti ukrajinskoj crkvi pokazala da je i nemoguće moguće, scenario takve zabrane izgleda, čak i u ovim novim okolnostima, neverovatan.

U postavci gornjeg pitanja prenebregava se činjenica da SPC, ni u svojim saopštenjima ni kroz izjave svojih arhijereja, nije dala podršku Moskovskoj patrijaršiji, već očuvanju kanonskog poretka i dijalogu, kao i da njeni odnosi s Vaseljenskom patrijaršijom nisu narušeni niti ima, za sada, razloga da to budu.

Najnoviji potresi u pravoslavlju, nastali prekidom evharistijskog opštenja Moskovske i Vaseljenske patrijaršije, osetili su se, naravno, i na Svetoj Gori, ali su i pokazali da o položaju Hilandara i Atosa i jurisdikciji Vaseljenske patrijaršije nad ovom teritorijom ne znamo dovoljno. Zbog toga smo o statusu srpske carske lavre i položaju Svete Gore razgovarali s Milivojem Ranđićem, direktorom Zadužbine Svetog manastira Hilandar, jedine zvanične ustanove Hilandara u Srbiji.

Ljudi često misle da naš Hilandar ima neku ekstrateritorijalnost i da se uprava Srpske crkve proteže nad njim. Iako je deo srpske duše i izvorište naše duhovnosti i kulture, Hilandar nikada nije bio formalni deo naše otadžbinske crkve. Za kratko vreme Srpskog carstva, od 1346. do 1371, bio je pod srpskom državom, mada su i srpski carevi prihvatali da svetogorci i dalje priznaju vrhovnu vlast vizantijskog cara i da srpsku upravu smatraju za neku vrstu egzarhata – objašnjava Milivoj Ranđić.

On dodaje da svi svetogorski manastiri imaju status koji je ravan položaju lokalne samouprave, oni su pravna lica javnog prava Republike Grčke, a sa stanovišta međunarodnih konvencija o svetskoj kulturnoj baštini nedvosmisleno pripadaju korpusu kulturnog nasleđa Grčke, koja je pred Uneskom i odgovorna za očuvanje Svete Gore kao svetske baštine.

– Ipak, nijedan obavešteni Grk neće osporiti da je Hilandar srpska svetinja i da baštini srpsku tradiciju, ali biće neumoljiv da je ovaj, kao duhovna ustanova, pre svega svetogorski manastir i da pripada pod omofor patrijarha carigradskog. Odrednica da je manastir srpski, ruski ili bugarski, da je skit rumunski nije pravno verifikovana, ali određuje i opisuje manastir, poreklo svetih ktitora i monaha koji ga čine, pa i tradiciju koju baštini. To se uvek poštovalo. Kada je Hilandar u pitanju, može se reći da hrisovulja cara Aleksija Trećeg Anđela čak daje za pravo korišćenje srpskog imena jer izričito određuje da car manastir daje „Srbima na poklon večni” – ističe Ranđić.

On naglašava da su svi svetogorski manastiri samostalni u unutrašnjoj upravi i rukovode se po manastirskim pravilnicima koje sami propisuju, a koji moraju biti u skladu sa Svetogorskim ustavom. Tako monasi sami biraju igumana, a o izboru se samo obaveštavaju Sveštena opština i Carigradska crkva. To je osobenost karakteristična samo za Svetu Goru, jer drugde episkop ima konačnu reč u izboru. U Hilandaru je u toku obnova nakon velikog požara iz 2004. i za te radove, kao i druge svetogorske svetinje, moraju imati saglasnosti Sveštene opštine i nekih državnih agencija. Međutim, nikakvi radovi i aktivnosti ne mogu se preduzimati bez saglasnosti samog manastira.

– Najveća saradnja u praktičnom smislu između Hilandara, srpske države i Crkve poslednjih godina je vezana upravo za obnovu. Tu je bilo i ima pomoći s više strana i iz mnogih država, pomesnih crkava i značajnih pojedinaca, ali, uz najtopliju zahvalnost prema svima, mora se istaći da su srpska država i Crkva glavna i konstantna podrška – kaže Ranđić.

Bez obzira na svoj poseban status, Hilandar ima tesne veze sa Srpskom crkvom i čini važan deo duhovnog ali i istorijskog i kulturnog identiteta našeg naroda. Ta veza je dvosmerna.

– Hilandar naročito drži do toga da na manastirskim slavama u gostima ima episkopa iz Srpske crkve koji načelstvuje bogosluženjem i da održava duhovne sveze sa srpskim manastirima. Iako to predstavlja veliki napor i za igumana i za bratstvo, hilandarski iguman arhimandrit Metodije uzima učešće u episkopskim hirotonijama i duhovnim praznicima širom SPC. Već nekoliko godina Hilandar okuplja decu s ugroženih srpskih područja i enklava i organizuje letnje kampove. S druge strane, patrijarh srpski uživa visoko poverenje i autoritet među monasima, a ispred Srpske crkve upravo je on zadužen za održavanje duhovne sveze sa srpskom svetogorskom svetinjom. Od kada je na svetosavskom tronu, patrijarh Irinej je tri puta obilazio manastir, posvećujući veliku pažnju i brigu njegovoj obnovi. Mislim da nijedan patrijarh do sada, osim carigradskog, nije ovoliko puta boravio u nekom manastiru Svete Gore – ističe Ranđić.

Direktora Zadužbine pitali smo i koliko često i o kojim povodima vaseljenski patrijarh dolazi na Svetu Goru i kada je poslednji put bio u Hilandaru.

– Patrijarh Vartolomej je više puta boravio na Svetoj Gori i održava sa Sveštenom opštinom i manastirima stalne duhovne i administrativne odnose. Njegove posete su obično nekim posebnim povodom, kao kada je 2013. bio na obeležavanju proslave 100 godina od prisajedinjenja Svete Gore Grčkoj. Patrijarh je Hilandar posetio 2006. da bi podržao bratstvo u obnovi. Povodom 25 godina od uspostavljanja opštežića, patrijarh Vartolomej je 2015. uputio poslanicu hilandarskom bratstvu, izražavajući zadovoljstvo zbog preporoda manastira koji je polako, ali sigurno došao zajedno s opštežićem – kaže Milivoj Ranđić.

U nastavku: Između duhovnog nadzora Carigrada i posledica odluka Moskve