Istina o četničkom komandantu majoru Jezdimiru Dangiću

Čitajući tekst „Tajna Vojvode Dangića” gospodina Vujadina S. Gudelja, objavljen u „Politici” 19. marta, primetio sam nenamernu grešku koja se dvaput omakla autoru. On kaže da su u aprilu 1942. godine partizani zajedno s ustašama pokrenuli oružanu hajku protiv vojno-četničkih odreda Jezdimira Dangića, a u drugom delu teksta ponavlja tu tvrdnju s dodatkom o hapšenju Dangića od strane Nemaca: „A reč je o predelu u kojem su četnici trpeli poraze u napadima ustaša i partizana. Nemci su u noći između 11. i 12. aprila uhapsili Jezdimira Dangića i internirali u oficirski logor u Nirnbergu.” U ovim tvrdnjama ne poklapaju se učesnici ofanzive na ustanike, a tu su navedeni samo četnici kao napadnuta ustanička strana. Datum hapšenja Dangića je tačan, ali nije navedeno gde je uhapšen. Autor govori o „navodnoj” Dangićevoj saradnji s Nemcima i „navodnim” ratnim zločinima koje je sa svojim ustanicima (četnicima) počinio. Zašto „navodno” kad se to stvarno dogodilo i za to postoje validni dokazi u vidu istorijskih dokumenata?

Na žalost, ili na štetu ovog dobrog teksta, sve se svelo samo na dokazivanje autorovog stava da su partizani u toku čitavog rata usko sarađivali s ustašama, što je diskutabilno jer su i oni bili antifašistička ustanička vojska protiv koje su osovinske snage Nemci, Italijani i ustaše vodili drugu neprijateljsku ofanzivu koja se završila Kozaračkom epopejom – najvećim stradanjem srpskog naroda iz zapadne i istočne Bosne. Velika i opravdavajuća okolnost za četničkog komandanta majora Jezdimira Dangića bila je ta što se s ustanicima digao na ustanak protiv ustaške agresije i represivne i genocidne politike NDH. Aktivno je učestvovao u odbrani srpskog naroda u istočnoj Bosni i spasavanju srpskih izbeglica sa Kozare prebacujući ih preko Drine u Nedićevu Srbiju.

Tragična sudbina majora Dangića dosta je slična sudbini svih ravnogoraca, na čelu s njihovim komandantom Dražom Mihailovićem. Naime, u julu i avgustu 1941. ustanici u istočnoj Bosni (kao i u ostalim srpskim etničkim delovima Bosanske krajine, Like, Korduna i Banije) organizovali su se u pružanju otpora ustaškoj NDH. Ustanički pokret nije bio jedinstven jer su u njemu učestvovali oni koji su oslobodilačku borbu poistovećivali sa socijalnom revolucijom (partizani, komunisti) i oni koji su želeli obnavljanje jugoslovenske monarhije (monarhisti, četnici). Ipak, i jedni i drugi ostavili su političke razlike po strani zbog odbrane srpskog naroda od ustaškog noža. Formirali su zajedničke štabove, na primer Komandu bosanskih vojnih ustaničkih odreda, osnovanu u Drinjači 1. oktobra 1941, u čijem su se komandnom kadru zajedno nalazili četnički i partizanski komandanti, kao Jezdimir Dangić, Pero Đukanović, Dragoslav Račić, Rodoljub Čolaković, Svetozar Vukmanović Tempo i Slobodan Princip Seljo.

Širenje ustanka u NDH pokazalo je veliku slabost NDH i njenih domobransko-ustaških vojnih formacija, što je izazvalo neplanirano veće angažovanje okupatorskih trupa na području Bosne. Zbog masovnog uništenja Srba u NDH (a Bosna se nalazila u njenom sastavu) politika i način borbe ravnogorskog pokreta, sem odbrane srpskog naroda i teritorija, postalo je i kažnjavanje svih krivaca za uništenje Srba – ustaša Hrvata i muslimana. Krenuli su u osvetničke pohode na područja i gradove gde je živeo većinski hrvatski i muslimanski narod čineći pokolje, pljačke i uništavajući imovinu.

S druge strane, partizanski komandanti nastojali su da u svoje jedinice mobilišu pripadnike svih naroda, dok su nasilje nad civilima osuđivali i oštro kažnjavali, posebno posle zločina koje su zajedno kao ustanici s četnicima iz osvete počinili početkom avgusta 1941. u Kulen Vakufu. Ta politika pomirenja i bratstva i jedinstva na duge staze omogućila im je kasniji uspeh i konačnu pobedu, dok su četničkom pokretu ti osvetnički pohodi, kojima su bili skloni i u kasnijem periodu rata, doneli epitet šovinističkog genocidnog pokreta, a politika „čekanja” i „legalizacije”, tj. saradnje s Nedićem i okupatorom, epitet fašističkog pokreta. Naime, posle gušenja ustanka u Srbiji u decembru 1941. general Nedić je pokušao da proširi svoj uticaj i teritoriju Srbije na severni deo Kosova s Mitrovicom i na područje Podrinja (istočne Bosne) kao etničkih srpskih krajeva. To je pokušavao preko nemačkih administratora Turnera, Šefera i kasnije Nojbahera, a uspostavio je i kontakte s bosanskim četničkim komandantom Dangićem, koji je želeo da na taj način sačuva srpski narod u tim krajevima od istrebljenja.

Pregovori Nedića sa Dangićem vođeni su sa znanjem Nemaca. Da bi uništili partizanske snage u istočnoj Bosni Nemci su bili spremni da angažuju snage majora Dangića. Prema sporazumu nemačkog zapovednika u Srbiji Paula Badera i majora Dangića zaključenom 1. februara 1942. u Beogradu, četničke jedinice između Drine, Save i Bosne i italijanske demarkacione linije trebalo je da se stave pod komandu zapovednika 718. nemačke divizije generala Badera i da se u sadejstvu s Nemcima bore protiv partizana. Ovaj plan je u poslednjem trenutku sprečen intervencijom poslanika Zigfrida Kašea i ustaške vlade.

Hitler je prihvatio Kašeovu i Pavelićevu protestnu notu i kao veliki srbomrzac iz Prvog svetskog rata odobrio ofanzivu na ustaničke snage četnika i partizana u Bosni, s dodatnom naredbom da se svi njihovi komandanti uhapse ili unište. Ofanziva je počela 31. marta 1942. prodorom ka Vlasenici, Bratuncu i Drini ustaške Crne legije, koja je pod komandom Jure Francetića i Rafaela Bobana iza sebe ostavljala samo zgarišta i zverski ubijene Srbe. Zato je 12. aprila 1942. i uhapšen major Dangić, ali na teritoriji Nedićeve Srbije, dok je bio na pregovorima s Nedićem i Nemcima. Nedić je intervenisao da ga oslobode, ali je bilo kasno, jer su Nemci ga već internirali u logor Strij u Poljskoj. Dalja sudbina majora Dangića kao logoraša, borca u poljskom ustanku, i na kraju zatočenika u Titovoj Jugoslaviji, dobro je poznata i dokumentovana.

Miomir Garašanin