Oštro je ljubavi delo

Despot Stefan Lazarević (1377–1426) vladao je u vremenima kroz čije je tamne velove teško dospeti do realne istorije i njenih društvenih i kulturnih likova. Posle kosovskog poraza, majka, kneginja Milica, predala mu je vlast (1393), mladi knez je imao šesnaest godina, a posle Angore 1402, gde je učestvovao u bici protiv Tamerlana kao saveznik Bajazita, u Carigradu dobija titulu despota.

Tada se ugovara brak i 1405. godine ženi se Jelenom, kćerkom gospodara Lezbosa Frančeska Gatiluzija. Despotova vladavina je istorija ratovanja i prisilnih sporazuma, od bitaka protiv hrišćana, kao Bajazitov vazal, na Rovinama (1395), kod Nikopolja (1396), do sukoba u Bosni (1399), građanskog rata sa sestrićima Đurđem i Lazarom Brankovićem koji su sa njegovim mlađim bratom Vukom, uz pomoć Turaka, učinili Srbiju poprištem patnji i strahova.

U talasima bitaka koje je vodio kao saveznik i protivnik pretendenata na sultanstvo Muse, Sulejmana i Mehmeda, ginu mu brat Vuk i sestrić Lazar, 1410. godine.

Kada su mu Balšići ustupili Zetu, ulazi u rat sa Venecijom oko primorskih gradova Budve, Ulcinja, Kotora. Približava se Mađarima, ratuje kao njihov saveznik u Bosni, suzbija aspiracije Venecije, postaje vitez reda Zmaja, učestvuje u državnim ceremonijama ugarskog kralja Žigmunda i dobija brojne privilegije i posede u Sremu, Banatu, Bačkoj, Bosni, kao i u Ugarskoj.

Stefan je 1403. proglasio Beograd prestonicom koji je izgradio kao snažan ekonomski i strateški centar, koji je tada imao oko 50.000 stanovnika.

Doprineo je kulturnom preporodu Srbije, podizanjem manastira, posebno Manasije (1407–1418), učvršćivanjem Beograda kao centra u kome su se prevodili i proučavali spisi hrišćanske, ali i dela inspirisana grčkom kulturom. Život despota Stefana Lazarevića, Konstantina Filozofa, osnova je za poznavanje Stefanovog života, razlikuje se od dotadašnje tradicije biografija vladara, prožet je manje religiozno crkvenim idejama, a više je prikaz života vladara kao aktera svetovne vlasti.

Delo je pisano sedam godina nakon despotove smrti sa mnoštvom citata Homera, Platona, Aristotela, Tukidida, Ptolomeja, Josifa Flavija, Plutarha. Bio je ljubitelj knjige i obrazovan vladar, poznavao je grčki i latinski, upoznao je, kao vojskovođa, različite svetove i kulture.

Najpoznatiji tekst Stefana Lazarevića, od nekoliko poznatih, jeste Slovo ljubve. Tekst, po svemu sudeći, ima kao pozadinu dramatičnu istorijsku realnost svoga vremena.

Zapisan je 1409. godine u Beogradu, pre šeststo godina, u vreme sukoba sa bratom Vukom. U novije doba, objavljen je u transkripciji Đure Daničića i sa fotografijom prve stranice (1859) i Stojana Novakovića (1877), a original je izgoreo u Narodnoj biblioteci 1941. godine.

Većina istraživača se spori oko nekoliko problema: na koga je pesma adresirana (najsnažnija je pretpostavka da se pisac obraća bratu Vuku, ali se navode i sestra Olivera, verenica Jelena, Konstantin Filozof, do tvrdnje D. Bogdanovića o njenom univerzalnom karakteru) i da li u pesmi preovlađuje svetovni ili religiozni smisao (amplituda ide od Dragutina Kostića do Dimitrija Bogdanovića).

Šezdesetih godina pesma je uvedena u horizont savremene srpske književnosti antologijama Đorđa Sp. Radojčića, Vaska Pope i Miodraga Pavlovića, kao i kasnijim inspirativnim tumačenjem Dimitrija Bogdanovića i Đorđa Trifunovića. Doživljena je kao pesničko delo prve vrste, snažne ekspresivnosti transkribovanog srpskoslovenskog jezika i mističke snage sa svojim tada neobičnim starozavetnim i hrišćanskim evokacijama.

Jedan tekst može u svom vremenu imati nesporno funkcije u sistemu religijske kulture, bez konotacija koje bi ga premeštale u drugo polje, npr. u polje umetnosti.

Mnoštvo tekstova i predmeta, koji su u tradicionalnoj kulturi imali jasnu društvenu ulogu, u različitim ritualima ili čak krajnje funkcionalnu u svakodnevnom životu, promenom percepcije premešteni su u polje umetnosti i moderno vreme ih je počelo posmatrati kao umetnička dela. Takav je slučaj i sa Slovom ljubve.

Mi ne možemo znati realnu funkciju ovog teksta u njegovom vremenu, jer izlazi iz poretka stabilnih religijskih žanrova ali on, svakako, nije bio doživljavan kao umetničko delo i pored toga što je napisan u prepoznatljivim silabičkim obrascima, u strofičkoj organizaciji, u realizaciji akrostiha.

Slovo ljubve poseduje jednu vrstu nedogmatske prozračnosti predstavljajući svet u doličnim starozavetnim i novozavetnim slikama i asocijacijama, ali bez one konzervativne tame koja ljudski svet vidi u dominaciji patnje i odricanja.

Pa ipak Slovo ljubve možemo videti i kao jednu vrstu melanholične dijaloške utopije gde se pisac obraća nekom s druge strane, himnički se posvećujući, ne samo božanskom tvoraštvu, nego prirodi u njenoj čulnosti koju ne možemo u njenoj punini dostojno da iskažemo. U tim slikama Stefan Lazarević anticipira senzibilnost renesansnog umetnika koji otkriva prirodu, čiji značaj evropska kultura dugo nije zapažala sve do Petrarke.

Jestastvo koje se pojavljuje u pesmi Stefana Lazarevića prožeto je ljubavlju koja kao stvaralački princip prevazilazi sve i čini svet postojanim u samom Bogu.

Tekst ima svoja temeljna uporišta u delima Svetog Pavla, Jovana Bogoslova ili Isaka Sirina, kako navode istraživači. S druge strane, načela ljubavi su kainizam, on se služi jezikom laži, tako i nesmotrenost koja povređuje Boga u kršenju zaveta braka u odnosima mladićstva i devstva. Bog je izabrao Davida, kaže pesnik, jer je prožet ljubavlju i samilošću u oplakivanju Saula i Jonatana.

I svaku vrlinu, kako se to retorički učvršćuje u tekstu, ljubav kao delo božje može prevazići i svaku lepotu i prirodu samu, i svako divljenje i uznesenje i gordost, i prolazni život, jer ona sjedinjuje u Hristu samom i vraća u beskonačni život.

To je Stefanov odgovor, kao i odgovor osetljivih njegovog vremena, na zla ovostranog života i pesma je otuda i molitva i himna i tugovanka koja nad vrtlozima patnje uzdiže svetlosne slike spasenja i slavu ljubavi.

I Šekspirov CXVI sonet sa naličja spasenja i utopije posvećuje se ljubavi kao nadilaženju ništavila u počecima modernog života Evrope, pokazujući kako veliki pesnici, ma odakle dolazili i ma kojoj kulturi pripadali, govore jedinstvenim jezikom spasavanja smisla od zlobe i očajanja.