Simbolične ispravke

Okružnom sudu u Beogradu do danas je podneto ukupno 800 zahteva za rehabilitaciju. Pored činjenice da sudijama koje postupaju po podnetim zahtevima nije umanjen priliv njihovih redovnih predmeta, na dužinu trajanja postupka, svakako, utiče i činjenica da se najveći broj zahteva podnosi bez propratne dokumentacije i dokaza o osnovanosti zahteva. U takvim situacijama sva potrebna dokumenta sud pribavlja po službenoj dužnosti obraćajući se, najčešće, Bezbednosnoinformativnoj agenciji, Arhivu Srbije i Vojnom arhivu. Problem može predstavljati i činjenica da je Zakonom o rehabilitaciji predviđen jednostranački vanparnični postupak, što podrazumeva da se može žaliti samo podnosilac u slučaju odbijanja zahteva za rehabilitaciju. Ostaje dilema da li se u ovakvom, jednostranačkom postupku može sagledati kompleksnost svih pitanja, celokupan istorijsko-pravni kontekst i stvarna uloga i odgovornost svakog pojedinca čija se rehabilitacija traži.

Među podnetim zahtevima najviše je onih kojima se traži rehabilitacija osoba koje su bile osuđene kao pristalice Informbiroa, ili su bile osuđene zbog saradnje sa okupatorom, i osoba koje su, neposredno po završetku Drugog svetskog rata, bez sudske odluke lišene života. Okružni sud u Beogradu do danas je usvojio 333 zahteva.

Odlukom Okružnog suda rehabilitovana je glumica Živana – Žanka Stokić koja je presudom suda za suđenja zločina i prestupa protiv srpske nacionalne časti od 3. februara 1945. godine oglašena krivom jer je za vreme okupacije, kao članica Narodnog pozorišta, sudelovala u ,,Veseljacima” i u ,,Centrali za humor”, koje su bile pod blagonaklonom zaštitom nemačkog okupatora, a posebno zbog učešća u programima Radio Beograda u okviru emisije ,,Šareno popodne”. Glumica je na ovaj način, kako je tada navedeno, kulturno i umetnički sarađivala sa okupatorom i domaćim izdajnicima, pa je osuđena na kaznu gubitka srpske nacionalne časti u trajanju od osam godina. Žanka Stokić preminula je 20. jula 1947. Tokom postupka rehabilitacije Okružni sud u Beogradu utvrdio je da je Žanka Stokić u vreme početka Drugog svetskog rata bila članica Narodnog pozorišta. Glumi je bila u potpunosti posvećena. Glumica je, prema sopstvenom kazivanju, tokom postupka 1945. dobrovoljno stupila u novo pozorište ,,Veseljaci” i ,,Centrala za humor” jer je bila bolesna i bio joj je potreban novac za lečenje, dok je u Beogradsku radio stanicu stupila pod prinudom (na traženje glavnog nemačkog radio-aranžera). Iz ovoga proizilazi da je glumica po dolasku okupacionih vlasti nastavila da se bavi svojim redovnim pozivom – glumom, da politički nije bila angažovana i da jedino zbog svog zdravstvenog stanja nije bila u mogućnosti da odbija ponuđene angažmane. Takođe utvrđeno je da, tokom postupka pred Sudom za suđenja zločina i prestupa protiv srpske nacionalne časti, glumica nije imala branioca jer zbog lošeg materijalnog stanja nije mogla da ga plati i da joj nije bio postavljen branilac po službenoj dužnosti čime joj je bilo uskraćeno pravo na stručnu pomoć u odbrani pa je, u poznatim društvenim okolnostima, izrečena kazna zasnovana na političkim i ideološkim razlozima.

Okružni sud u Beogradu usvojio je i zahtev za rehabilitaciju sada pok. Slobodana Jovanovića. Tokom postupka utvrđeno je da je presuda Vrhovnog suda FNRJ–Vojno veće od 15. jula 1946. ništava od trenutka njenog donošenja i da su ništave sve njene pravne posledice, uključujući i kaznu konfiskacije imovine, a rehabilitovana osoba – sada pokojni Slobodan Jovanović smatra se neosuđivanim. Navedenom presudom Slobodan Jovanović osuđen je na kaznu lišenja slobode s prinudnim radom u trajanju od 20 godina, gubitak političkih i pojedinih građanskih prava u trajanju od 10 godina, konfiskaciju celokupne imovine i na gubitak državljanstva. U obrazloženju svoje odluke sud je naveo da je Slobodan Jovanović bio istaknuta ličnost svoga vremena, istoričar, pravni pisac i književnik, rektor Beogradskog univerziteta, član i predsednik Srpske kraljevske akademije, učesnik Pariske konferencije 1919. godine... Slobodan Jovanović je bio protiv prilaženja Jugoslavije Trojnom paktu, a poziv za ulazak u vladu koju je formirao general Simović prihvatio je iz ,,dubokog osećanja dužnosti”. Bio je član, a u jednom periodu i predsednik Vlade Kraljevine Jugoslavije u izbeglištvu. Suđeno mu je kao pristalici političkih ideja koje su se kosile sa ideologijom onih čije su pristalice odnele vojno-političku pobedu u ratu.

Odlukom Okružnog suda kojom se rehabilituje Slobodan Jovanović izvršena je njegova pravna rehabilitacija, istina mnogo godina nakon njegove smrti, i njome se ne mogu izbrisati ni ublažiti mnogobrojne nesagledive posledice koje je presuda Vrhovnog suda FNRJ imala za Slobodana Jovanovića. Odlučujući po zahtevu za rehabilitaciju sud je utvrdio da je postupak koji je vođen 1946. imao sve odlike političkog procesa tokom kojeg su pogažena neka od osnovnih ljudskih prava i temeljni pravni principi.

Iz ovih, kao i mnogih drugih primera može se zaključiti da je rehabilitacija u zakonom propisanom sudskom postupku pred nadležnim okružnim sudom jedan od načina suočavanja sa prošlošću i, makar i na simboličan način, pokušaj da se isprave neke istorijske greške i ublaže posledice koje su mnoge pojedince i familije obeležile u vremenima kada nimalo nije bilo lako nositi takvo breme.

Portparol Okružnog suda u Beogradu