Dunavsko-savska koncentracija

Tranzicioni procesi dodatno su potencirali regionalne nesklade, centralizaciju i koncentraciju kapitala, demografske, socijalne i infrastrukturne disproporcije.Tradicionalno nerazvijenom području priključilo se i područje novog tranzicionog siromaštva (kolaps ,,gradova-fabrika”). Da problem nije samo tranzicionog karaktera pokazuje kratak vremeplov:

Slika 1–Srbija sedamdesetih: u Beogradu i Novom Sadu (južnobački okrug) živeo je svaki peti stanovnik Srbije i radio svaki treći zaposleni, svaki drugi od fakultetski obrazovanih; stvarana je trećina ukupnog i industrijskog dohotka Srbije, životni standard bio je za 15 odsto viši od prosečnog; Beograd je bio 11 puta ekonomski snažniji od ekstremno nerazvijenog područja (Tutina);

Slika 2–Srbija dvehiljaditih: od deset stanovnika Srbije tri su živela u Beogradu i Novom Sadu, radilo je 36 odsto od ukupnog broja zaposlenih, 55 odsto najobrazovanijih, stvarano je 37 odsto ukupnog i 30 odsto industrijskog dohotka Srbije; životni standard bio je za 20 odsto viši od prosečnog; Beograd je bio osam puta ekonomski razvijeniji od istog najnerazvijenijeg područja;

Slika 3–Srbija danas: Beograd i Novi Sad sa 31 odsto ukupnog stanovništva i 40 odsto zaposlenih stvaraju dve trećine ukupnog i 50 odsto industrijskog dohotka, životni standard je za 25 odsto viši od prosečnog; regionalne disproporcije se uvećavaju, odnos između Beograda i najnerazvijenije opštine je 12:1.

Metropolizacija je svetski razvojni proces. Koncentracija ekonomskih aktivnosti ima svoju zakonomernost, u zavisnosti od dostignutog razvojnog nivoa. I teorija i praksa saglasne su: koncentracija je najbrža na lokalnom nivou, najkorisnija na nacionalnom nivou, dok je najsporija na onom internacionalnom.

Srbija sa BDP-om od 6.500 dolara po stanovniku suočena je sa osnovnim razvojnim problemom: nekompletiranom ekonomskom koncentracijom na regionalnom nivou. Više od 50 odsto stanovništva živi danas u gradovima i urbanim naseljima (proces urbanizacije je stihijan, nekvalitetan, trajaće narednu deceniju), ali gradovi još nisu preuzeli odgovornost za razvoj svog zaleđa. S druge strane, koncentracija na nacionalnom nivou teče brže, dunavsko-savski pojas (tzv. policentrična aglomeracija Beograda i Novog Sada) generator je razvoja Srbije. Najveći interes da se Srbija ravnomernije razvija upravo imaju Beograd i Novi Sad zbog sve veće opterećenosti socijalnog i infrastrukturnih sistema.

Dizajniranje regionalne arhitekture Srbije treba da se rukovodi principima deregulacije, decentralizacije i dekoncentracije (tri „de”). Decentralizacija štiti slobodu jer deli vlast i kreira mrežu kontrolnih mehanizama, povećava participaciju građana, približava im institucije i informacije. Decentralizovani sistemi izlaze u susret građanima i zadovoljavaju njihove različite želje. Uvreženo shvatanje da je država mehanizam za otklanjanje grešaka, da će državna intervencija rešiti sve vrste problema (npr. siromaštvo, slabo obrazovanje, neodgovarajuća zdravstvena zaštita, ili visoki troškovi stanovanja) treba menjati. Državne intervencije su usmerene prema izolovanim područjima da prostor ne bi trajno bio izgubljen resurs, na dva načina: (a) kroz institucionalno podsticanje mobilnosti radne snage i kapitala ka tim prostorima, i (b) izgradnjom infrastrukture, jer se proizvodnja ne može širiti ukoliko su područja nepovezana i udaljena.

Praksa evropske regionalne politike (dve trećine budžeta EU) pridaje poseban značaj industrijskom restruktupisanju i strukturnim prilagođavanjima u nerazvijenim regijama, ali paralelno vrlo intenzivno primenjuje mere i u razvijenim regijama kako bi se stalno podizao nivo njihove privredne i tehnološke konkurentnosti i time omogućilo da one budu generator razvoja ostalih područja.

Direktor Republičkog zavoda za razvoj