Nema torture, problem su uslovi

Domaći propisi i mnogobrojni međunarodni dokumenti zabranjuju mučenje (torturu), kao i surovo, nečovečno ili ponižavajuće postupanje i kažnjavanje. Tako na primer Opcioni protokol uz Konvenciju UN protiv mučenja i drugog surovog, nečovečnog ili ponižavajućeg postupanja ili kažnjavanja (OPKAT)uvodi dvostruki sistem nadzora mesta gde se nalaze osobe lišene slobode: i to od međunarodnih i domaćih tela. OPKAT predviđa da država članica najkasnije godinu dana nakon ratifikacije ili pristupanja ovom protokolu odredi ili uvede jedan ili više nezavisnih nacionalnih mehanizama za prevenciju mučenja.

SCG je ratifikovala OPKAT 2005. godine i izvršila odgovarajuće izmene u zakonu o ratifikaciji u maju 2006. To znači da je Srbija bila obavezna da odredi ili uvede jedan ili više nezavisnih nacionalnih mehanizama za prevenciju mučenja na nacionalnom nivou u maju 2007, ali iako je od tada prošlo skoro tri godine, to još nije učinjeno.

Sagledavajući značaj uspostavljanja mehanizama za prevenciju mučenja i koristeći raspoložive institucionalne kapacitete, zaštitnik građana je jula 2009. doneo odluku kojom je uspostavio Preventivni mehanizam – tim ZG za nadgledanje ustanova u kojima se nalaze osobe lišene slobode. Nadgledanje obuhvata kontinuirano i sistematsko prikupljanje, proveru i obradu podataka u vezi sa zaštitom prava osoba lišenih slobode. Nadgledanje se ostvaruje ne samo u zatvorima i policijskim stanicama nego i u ustanovama socijalne i zdravstvene zaštite, kao i na svim drugim mestima na kojima se nalaze osobe kojima je sloboda uskraćena, odnosno ograničena odlukom ili uz izričitu ili prećutnu saglasnost državnog organa.

Preventivni mehanizam zaštitnika građana je ovlašćen da nesmetano, bez prethodne najave, posećuje ustanove i pristupa svim prostorijama u ustanovama, da vrši uvid i pribavlja kopije celokupne relevantne dokumentacije, kao i da nenadzirano i poverljivo razgovora sa osobama lišenim slobode i osobljem u ustanovama.

Preventivni mehanizam čine pre svega eksperti koji raspolažu znanjem relevantnim za zaštitu prava osoba lišenih slobode, s tim što se za svaku pojedinačnu posetu vodi računa o zastupljenosti stručnjaka potrebnih profila. Preventivni mehanizam ZG je sačinio metodologiju rada kojom je utvrđen način delovanja u postupku planiranja, pripreme i sprovođenja nadgledanja. Po toj metodologiji preventivni mehanizam je postupao tokom poseta u drugoj polovni 2009. i početkom 2010. godine. Tom prilikom je ostvarena saradnja sa rukovodstvom i službama za unutrašnju kontrolu ustanova, Ministarstvom pravde, kao i međunarodnim organizacijama i nevladinim organizacijama koje se bave zaštitom prava osoba lišenih slobode.

Prilikom nadgledanja ustanova preventivni mehanizam ZG posebnu pažnju posvećuje položaju dece, starijih maloletnika, mlađih punoletnika, osoba sa invaliditetom, osoba sa posebnim potrebama, bolesnih, starih, osoba LGBT orijentacije, žena, pripadnika nacionalnih manjina, pripadnika verskih zajednica i stranaca.

Rezultati ovih poseta zatvorima ukazuju da u Srbiji ne postoji mučenje kao institucionalna, sistemska pojava, ali se pojedini uslovi smeštaja osoba lišenih slobode, koji su u najvećoj meri posledica objektivnog problema – prenaseljenosti zatvora – mogu okarakterisati kao nehumani i ponižavajući.

Komparativna iskustva pokazuju da je najveći broj država, postupajući po pomenutom opcionom protokolu uz konvenciju UN, odredio jedno od postojećih tela (npr. zaštitnik građana, komisija za ljudska prava) za nacionalni preventivni mehanizam. Manji broj država je odredio nekoliko od već postojećih tela za nacionalni preventivni mehanizam. Najzad, pojedine države su oformile potpuno novo telo za nacionalni mehanizam za prevenciju mučenja.

U Srbiji je realno i opravdano da zaštitnik građana, koji ima unutrašnje kapacitete, iskustvo i osposobljenost, bude određen barem kao jedan od nacionalnih mehanizama za prevenciju mučenja.

*Član Saveta zaštitnika građana za zaštitu prava osoba lišenih slobode