Nije samo važno živeti duže

Mnogi su skloni da misle da sa starošću prestaju da deluju činioci rodne nejednakosti i predrasudne stereotipizacije polova, koji su inače redovni pratioci u životu mladih i zrelih muškaraca i žena. Takvo mišljenje se zasniva na uvidu da starost podjednako pogađa oba pola, da ih kao takve društvo podjednako odstranjuje iz svojih funkcionalnih središta i marginalizuje, te da stoga otpadaju razlozi koji utiču na razne oblike rodnih nejednakosti u toku biološkog i socijalnog aktivnog života. To je samo delimično tačno u smislu da starenje i starost pogađaju i muškarce i žene i čine ih društveno ranjivom i rizičnom grupom.

Sa starošću danas dolazi jedan preokret u odnosima između polova koji ide u korist ženskog roda. To je činjenica da danas gotovo u svim zemljama, a naročito onim najrazvijenijim, raste očekivano trajanje života kod žena i, što je naročito značajno, povećava se razlika između muškaraca i žena u pogledu dužine očekivanog života. To konkretno znači da danas u stanovništvu većine zemalja u dobu od 65 godina naviše dominiraju žene i što se povećava starosna dob to ih ima sve više. Da li ovo znači da žene u starosti doživljavaju reevaluaciju (prevrednovanje) svog društvenog položaja, da dobijaju konačno priznanje i „nagradu“ od društva za sve ono što su dale društvenoj zajednici, a što tada kada su davale nije bilo adekvatno cenjeno (ne samo reprodukcioni doprinos, nego i ekonomski, politički, kulturni itd.).

Delimično se ova činjenica može i tako tumačiti. U savremenim društvima žene duže žive od muškaraca i to jeste jedna „rodna privilegija“ ukoliko je život osnovna ljudska vrednost. I jeste napredak, budući da su žene u tu situaciju dospele tek od druge polovine 20. veka. Pre toga žene su živele znatno kraće od svojih vršnjaka, retko su dostizale duboku starost, a mnoge su više umirale u srednjoj dobi, pa čak i veoma mlade. To je bila posledica nepostojanja higijenskih i medicinskih uslova koji bi ih štitili od izloženosti raznim bolestima, naročito u trudnoći i prilikom porođaja, ali i zbog velikih radnih tereta koje su žene podnosile pored velikog broja trudnoća i poslova u domaćinstvu.

Ako je tako, zašto insistiramo na rodnim nejednakostima u starosti? I ko je njihova najveća žrtva? Nisu li to sada muškarci koji žive kraće ili su to opet žene i kako? Duži život je svakako vredno postignuće i ono je rezultat opšteg poboljšanja društvenih uslova života stanovništva, naročito u najrazvijenijim delovima sveta. Ali kada govorimo o životu u starosti, a naročito dubokoj starosti, postavlja se pitanje kvaliteta života. Nije važno samo duže živeti, nego i kako se živi taj produženi ljudski vek. Kada pogledamo parametre standarda života u starosti kao što su ekonomski, finansijski, socijalni, kulturni, politički, porodični itd. onda uočavamo da su žene i dalje po mnogima od njih u inferiornijoj poziciji ili u odnosu na vršnjake ili u odnosu na ostale starosne populacione grupacije.

Veliki broj savremenih društava, čak i najrazvijenijih, suočava se pojavom feminizacije siromaštva u starosti. Prema skorašnjim američkim proučavanjima, četiri faktora doprinose tome: dužina starosti, udovištvo, samački život u zrelom dobu i rad na sekundarnim radnim tržištima. U našoj situaciji ovim faktorima treba dodati i život na selu i rad u poljoprivredi. Pokazuje se, dakle, da ono što je prednost žena u starosti – duži život, u stvari sa stanovišta ekonomskih činilaca jeste njihova slabost. Žene u starosti trpe i dalje posledice svoje inferiornije ekonomske i finansijske pozicije iz ranijeg doba, na koje se još nadovezuje i odsustvo bračnog partnera čiji bi prihodi mogli da budu značajna podrška i olakšanje za podnošenje tereta duboke starosti.

Kada je reč o socijalnim parametrima položaja starih obično se ima u vidu izolovanost starih ljudi. Tome značajno doprinose dve prekretne životne tačke u starosti: odlazak u penziju u ranoj starosti i prelazak u domski smeštaj u dubokoj starosti. Oba događaja neminovno vode ka povećanom stepenu isključivanja iz društvenog života. Ali u toj situaciji postoje i korektivni mehanizmi. Veoma značajan je: porodica starih ljudi, a tu prednost imaju žene.

Profesorka univerziteta