U Beogradu 20 masovnih grobnica

Za proteklih godinu dana od kada je formirana, Državna komisija za tajne grobnice ubijenih posle 12. septembra 1944, uspela je da popiše više od 18.000 stradalih lica i evidentira više od 190 lokacija na kojima su potencijalne masovne grobnice širom Srbije. Sekretar Državne komisije, istoričar dr Srđan Cvetković, kaže za „Politiku” da su do sada detaljno ispitali 23 lokacije.

– U potpunosti smo završili istraživanje i obradu podataka za Podunavski, Timočki i Jablanički okrug. Trenutno obrađujemo druge regione, uključujući Kosovo i Vojvodinu. Radimo i analizu po mestima, koliko je ljudi stradalo u odnosu na broj stanovnika, u promilima. Prema do sada obrađenim podacima, prosečno je to oko pet promila stanovništva u ovim okruzima. U pojedinim mestima smrtnost ide i do 60 promila, kao što je u Velikoj Sejanici kod Grdelice u blizini Leskovca. Naravno, ima i mesta u kojima niko nije stradao – otkriva Cvetković.

Obavljene su i probne ekshumacije. U Potoku Zmijancu kod Boljevca otkrivena su 44 tela streljanih civila iz Boljevca i okolnih mesta, dodaje naš sagovornik. Isto tako, kod Guvništa kod Vlasotinca, pronađeno je 60 lica, mahom ranjenika ravnogoraca i civila:

– Oni su izvedeni iz bolnice iz Vlasotinca odmah po oslobođenju i streljani. Zanimljivo je da je ratni predsednik Vlasotinca Svetozar Stojanović Buđić apelovao da se ujedine sve snage i da se završi oslobođenje, a da se potom formiraju sudovi za ratne zločine, a što bi sve nadgledala engleska misija. Većina potpisnika apela, na čelu sa Stojanovićem, potom je streljana.

Uglavnom su likvidacije vršene po jedinstvenom scenariju. Preko spiskova koji su unapred sačinjeni, ili preko tekućih dojava, vršena su hapšenja i isleđivanja uz čestu primenu torture. Najčešće tokom noći, uz korišćenje žice za vezivanje, u grupama od 15 do 30, ljudi su odvođeni na određene lokacije i tamo bivali likvidirani. Po obavljenoj likvidaciji, prostor bi bio maskiran, a pristup porodicama nastradalih zabranjivan.

– U Beogradu smo locirali dvadesetak tajnih masovnih grobnica u kojima bi moglo da bude više hiljada sahranjenih žrtava. Danas su neka od tih mesta u centru grada. To su sada parkovi, stambeni objekti, igrališta... Najveći zatvori su bili na mestu današnjih fakulteta, Prirodno-matematičkog (Glavnjača) i Rudarsko-geološkog (Đušina). Nije previše preterano reći da su zatvori bili skoro u svakoj velikoj zgradi. Recimo, u šminkernici današnje „Art televizije”, na jednom od prozorskih okana i dalje stoje potpisi zatvorenika, koji su izgrebani u tom periodu. Najveće stratiše na teritoriji Beograda, po svemu sudeći, jeste Lisičji potok, koji je sada stambeno naselje – pojašnjava sekretar Državne komisije za tajne grobnice.

Cvetković dodaje da se Komisija susreće se nekoliko velikih problema. Prvi je taj što je ovo istraživanje trebalo raditi pre dvadesetak godina, dok su mnogi svedoci bili još živi i mogli da svedoče iz prve ruke.

– Drugo, nedostaju nam knjige streljanih za mnoge gradove i regione, uključujući Beograd, Šabac, Čačak... Tako smo prinuđeni da se više oslanjamo na sekundarne izvore. Ali, najveći problem su nam terenska istraživanja, jer iziskuju velika sredstva, kojima ne raspolažemo u ovom trenutku, a Komisija još uvek nema čak ni svoj automobil. Plan je da u narednoj godini mnogo veći akcenat stavimo na terenska istraživanja i tu očekujemo veliku pomoć vlade i Ministarstva pravde. Pozivamo, takođe, sve građane koji imaju određena saznanja da se jave na telefon 011/339-82-48, kako bi nam pomogli da ovaj posao što pre privedemo kraju.

Bojan Bilbija

-----------------------------------------------------------

Uredne knjige streljanih

– Komisija ne bi mogla ni da započne rad bez odluke vlade da skine oznake tajnosti sa dokumenata koja se tiču stradanja lica posle septembra 1944, što je vlada učinila u aprilu. U najvećem broju slučajeva kod popisivanja lica, oslanjamo se na arhivu BIA, koja je pohranjena u Arhivu Srbije. Nasuprot uvreženom mišljenju, ispostavilo se da ipak postoji sačuvana građa o represijama posle Drugog svetskog rata i da je ona uredno, detaljno i precizno vođena u službama bezbednosti, Ozni i Udbi. Najviše su nam bili od koristi spiskovi i knjige streljanih, koje su ukoričene i uređene nakon 1948. godine. Pretpostavljam da se vlast osećala ugroženom i da je postojala potreba da se cela Srbija mapira u smislu unutrašnjih neprijatelja. Tako su i potomci streljanih bili potencijalno „sumnjiva lica” – tvrdi dr Cvetković.