Kapitalno delo kulture

NOVI SAD – Samo dve godine posle publikovanja prvog toma Srpskog biografskog rečnika, kapitalnog dela naše kulture, najstarija srpska kulturna institucija koja ove godine obeležava 180 godina od osnivanja, ovih dana je javnosti predstavila i drugu knjigu ovog velikog leksikonskog posla. Druga knjiga, čiji je glavni urednik akademik Čedomir Popov, obuhvata slova V-G, objavljuje ukupno 1840 biografija i uputnica i 462 fotografije, zahvaljujući angažovanju čak 301 saradnika.

Ideja o Srpskom biografskom rečniku rodila se još pre tri i po decenije kada je tadašnji član Odbora Odeljenja za društvene nauke Matice srpske Aleksandar Forišković prvi put svoju zamisao saopštio sadašnjem glavnom uredniku akademiku Čedomiru Popovu. "U kulturi svakog naroda i svake zemlje postoje i neke knjige koje se smatraju nezaobilaznim i o opravdanosti njihovog postojanja se više ne raspravlja. To su, pre svega, ona dela kojima se jedan narod, jedna zemlja i jedno društvo predstavljaju opštoj kulturnoj ekumeni...", obrazložio je Forišković svoj predlog tadašnjim Matičinim znamenitim čelnicima, predsedniku Mladenu Leskovcu i sekretaru Bošku Petroviću.

Humanistička svest

Iz Matice srpske je, potom, otišao poziv na stotinak adresa, a odazvalo se oko 70 naučnih, kulturnih radnika i publicista. Oni su pružili podršku pokretanju rada na Srpskom biografskom rečniku i izrazili sopstvenu spremnost da prikupljaju i obrade najbitnije podatke o svim značajnijim ličnostima u istoriji srpskog naroda, državnika, vojnika, političara, privrednika, naučnika, javnih radnika, istaknutih ličnosti svih poziva i zanimanja...

Zanimljivo je da je u metodološkom pristupu ovom poslu, uz niz drugih odrednica, usvojen i princip da se prikažu i sve one ličnosti koje su delovale na istorijski razvitak srpskog naroda, ne ograničavajući se samo na sopstvenu etničku ili nacionalnu zajednicu. Tako Srpski biografski rečnik otkriva neminovnu povezanost Srba sa drugim narodima, razmenjivanje kulturnih i drugih uticaja, tradicionalnu otvorenost srpske sredine. Na taj način ova knjiga obavlja važnu kulturnu ulogu i pomaže u razvijanju humanističke svesti. Ona ima i važnu kritičku funkciju, jer neminovno ruši mitove ispletene oko pojedinih ličnosti i prevazilazi ideološku i političku ograničenost ranijih epoha u vrednovanju ličnosti i dela. Tu su i one ličnosti koje njihovi sami savremenici nisu cenili, kao i ličnosti koje su sudelovale u privrednom preobražaju i modernizaciji Srbije i srpskog naroda: one su često bivale u senci savremenika aktivnih na političkom, bojnom, intelektualnom ili umetničkom polju.

Uredništvo je gornju granicu za obradu biografija zaslužnih Srba odredilo na 1945. godini, s tim da je to godina koja se uzima kao određujuća za ličnosti čije se stvaralaštvo tim vremenom može smatrati završenim ili bar zaokruženim. Time je potvrđeno metodološko načelo da je za valjanu naučnu i istoriografsku obradu većine pojava i biografija u bliskoj prošlosti potrebna vremenska i mentalna distanca...

Nedovoljno podataka

Za izradu ovog kapitalnog dela još pre bezmalo desetak godina urađen je i usvojen Azbučnik, pretraženi obimni i raznovrsni materijali – leksikokorpus je činilo više od 700 naučnih studija i monografija, više od hiljadu naslova periodičnih publikacija, državnih šematizama, memoara, almanaha, kalendara... Gledajući kroz brojke, iz epohe srednjeg veka ima najmanje ličnosti, dok je taj broj, bez obzira na pojačanu oštrinu kriterijuma, u 18, 19. i 20. veku neuporedivo veći, kao rezultat opštepoznatih naučnih okolnosti i razvoja novih naučnih disciplina.

Prema obimu obrade, sve ličnosti su kategorizovane u šest kategorija. Šestu, najveću kategoriju, do 360 redova, dobilo je dvadesetak ličnosti, među kojima su i Sveti Sava, Vuk Karadžić, Njegoš, Karađorđe, Nikola Tesla, Jovan Cvijić... U prvoj, do 15 redova teksta, one ličnosti koje su bar nekim doprinosom zavredele da uđu u Srpski biografski rečnik. Svi ostali su raspoređeni u tom rasponu, prema sopstvenom životnom i radnom dometu. Za mnoge, međutim, planirani obim teksta nije iskorišćen jer, jednostavno, čak i o značajnim ličnostima u našoj kulturi i nauci nema dovoljno sačuvanih podataka.

Upravo je i to jedan razlog više za vrednosni sud o značaju Srpskog biografskog rečnika u našoj kulturi.