Razlike u dužini očekivanog trajanja života

Starenje stanovništva sa sobom je donelo novu zdravstvenu krizu koju su na različite načine doživele zemlje Evrope.Sredinom šezdesetih godina prošlog veka očekivano trajanje života pri živorođenju je u Istočnoj Evropi i republikama bivšeg SSSR-a počelo da stagnira, u pojedinim zemljama i da opada. Za ovakvu situaciju najzaslužnije je povećanje stopa smrtnosti od kardiovaskularnih bolesti i širenje alkoholizma i nasilja.U istom periodu, u ostatku razvijenog sveta dogodila se „kardiovaskularna revolucija” (smanjenje stopa smrtnosti od bolesti srca i krvotoka) koja je najzaslužnija za dalje produžavanje očekivanog trajanja života.

Početkom druge polovine 20. veka, očekivano trajanje života u Srbiji (bez Kosova i Metohije) iznosilo je oko 62 godine za žene i 60 godina za muškarce. U narednih 60 godina vrednosti su rasle, naročito kod žena, ali je porast bio znatno skromniji nego što je to slučaj kod najrazvijenijih zemalja. U prilog tome ide i činjenica da su početkom osamdesetih godina muškarci imali očekivano trajanje života 69 godina i da se u naredne tri decenije vrednost povećala za svega dve godine (ista je situacija i kod žena, 74 god. – 1980, 76 god. – 2009).

Najduže očekivano trajanje života pri živorođenju, krajem prve decenije 21. veka, imaju stanovnici Japana (žene u proseku 86 godina, muškarci 79). Slede Italija, Švajcarska i Australija sa dve godine kraćim životnim vekom za žene i jednakim za muškarce. Od zemalja u neposrednom okruženju, najduže se prosečno živi u Sloveniji (ž: 82, m: 75), Hrvatskoj (ž: 79, m: 72) i BiH (ž: 77, m: 72). Makedonija ima očekivano trajanje života kao i Srbija, a lošije je, za muškarce, u Bugarskoj i Crnoj Gori (70), kao i Mađarskoj i Rumuniji (muškarci 69). Procene za Kosovo su: žene – 67, muškarci – 69 godina. Najkraći životni vek u Evropi imaju stanovnici Rusije (ž: 74, m: 61) i Ukrajine (ž: 74, m: 63). U svetu najkraće očekivano trajanje života je u istočnoj Africi (Zimbabve, Mozambik, Zambija) i Avganistanu oko 40 godina za oba pola.

Početkom novog veka, bolesti prouzrokovane starenjem su najzastupljenije u smrtnosti stanovništva sveta. Kardiovaskularne bolesti zauzimaju 29 odsto ukupne smrtnosti u svetu, infektivne 19 odsto, tumori 13 odsto, a nasilne smrti oko devet odsto.

Najviše stope smrtnosti od kardiovaskularnih bolesti imaju zemlje u istočnom i jugoistočnom delu Evrope, a prednjače Ukrajina i Rusija sa oko 1.000 umrlih na 100.000 stanovnika. Srbija (780 na 100.000) nalazi se na osmom mestu, a od zemalja u neposrednom okruženju, Bugarska je na trećem, Rumunija na devetom, Hrvatska i Mađarska na 13. odnosno 14. mestu. Među kardiovaskularnim uzrocima odgovornim za tako lošu sliku izdvajaju se ishemijska bolest srca i cerebrovaskularne bolesti. Najviše stope smrtnosti od ishemijske bolesti srca imaju zemlje Istočne Evrope, odnosno republike bivšeg Sovjetskog Saveza.

Najviše stope smrtnosti od tumora (više od 200 umrlih na 100.000 stanovnika) imaju evropske zemlje, kao i Urugvaj, Kanada i Japan. Što se tiče evropskih zemalja ne postoji jasna regionalna diferenciranost. Ravnomerno su zastupljene istočnoevropske i zapadnoevropske države. Dvadeset pet najstarijih populacija na svetu ima visoke stope smrtnosti od tumora, što ukazuje da je kod tog uzroka starost najbitnija determinanta. Najviše stope oko 300 na 100.000 imaju Mađarska i Danska, na trećem mestu je Hrvatska. Srbija zauzima deseto mesto u svetu, zajedno sa Slovenijom (stope oko 250 na 100.000).

Zbog čega su u Srbiji tako visoke stope smrtnosti od bolesti srca i tumora? Pre svega, starosna struktura je nepovoljna. Indeks starenja pokazuje veći udeo starih (60 i više) nego mladih (20 i manje), a najstariji (80 i više godina) učestvuju u ukupnom stanovništvu sa gotovo 3,5 odsto. Takođe, zdravstvena infrastruktura i prosvećenost stanovništva o značaju redovnog lekarskog pregleda na dosta su nižem nivou nego što je to kod najrazvijenijih zemalja sveta. Faktori rizika za nastanak hroničnih oboljenja u velikoj meri su deo narodnog folklora u Srbiji. Pušenje, alkoholizam, gojaznost, fizička neaktivnost, kao i nepravilna ishrana su svakodnevica velikog broja ljudi.

*Centar za demografska istraživanja Instituta društvenih nauka