Nalaz čeka DNK

Stručna ekipa Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture potvrdila je da se arheološki nalaz u jugozapadnom uglu u crkvi manastira Manasije može identifikovati sa zemnim ostacima despota Stefana Lazarevića, što je suprotno dosadašnjim tvrdnjama da se mošti ovog srpskog vladara čuvaju u manastiru Koporin.

U Manasiji se više od godinu dana izvode konzervatorski radovi republičkog Zavoda za zaštitu spomenika kulture pod rukovodstvom arhitekte Gordane Simić, a od prošle godine počela su sistematska arheološka istraživanja kojima rukovodi arheolog Marin Brmbolić. U okviru programa tih istraživanja bilo je predviđeno da se istraži i manastirska crkva. Na osnovu analiza, istorijskih izvora i pogrebne prakse u srednjovekovnoj Srbiji, posebna pažnja posvećena je istraživanju mogućeg mesta sahrane ktitora ovog hrama despota Stefana Lazarevića.

–U pogrebnoj praksi srpskih vladara, to mesto je uvek bilo jugozapadni deo samog hrama i tu su stručnjaci odavno očekivali otkriće groba ktitora. Ali, tek skoro stvoreni su uslovi za arheološka istraživanja u Manasiji. Posle skidanja savremenog poda u tom prostoru su se ukazali tragovi grobne konstrukcije koja je bila delom razrušena. Daljim pažljivim iskopavanjem došlo se do nivoa na kome su nađeni tragovi drvenog kovčega i u tom prostoru je otkriven gotovo nepomeren skelet ktitora. Samo je glava bila pomerena i nađena kod desnog lakta. Utisak je da u grobu nije bilo dragocenosti, a tragovi nagoveštavaju da je pokojnik bio sahranjen u odori koja je bila ukrašena zlatovezom – kaže arheolog Marko Popović, supervizor i stručni konsultant ovog istraživanja.

Marko Popović, inače, bavi se proučavanjem ktitorskih sahrana u vizantijskom svetu i nedavno je na svetskom vizantološkom kongresu izneo referat "Arheološki aspekti sahrane ktitora".

Istraživački tim koji se od 19. oktobra nalazi na terenu, svoje zaključke, između ostalih, temelji i na zapisima biografa despota Stefana, Konstantina Filozofa, koji je napisao da je "prenos izvršen ka grobnici koju sam sazida u Resavi, da bi ga položili na mesto gde je zapovedio" i da je despotovo telo položeno "sa desne strane ulaska u hram" .

– Svi uslovi nalaza pokazuju da je sahrana despota Stefana izvršena na brzinu. Vladar je umro 18. jula 1427. godine u Crkvinama kod Mladenovca kada je bio u lovu. Taj dan je bio topao, sparan, ali i olujni letnji dan. Pretpostavlja se da je despot Stefan Lazarević umro od srčanog udara. Postavljen je u drveni kovčeg, prenet u Manasiju na brzinu, jer se očekivao turski napad. Pokojnik nije bio balzamovan. Nakon otkrića i antropološke analize utvrđeno je da je pokojnik imao između 45 i 55 godina, da je muškog pola i da su na skeletu uočene određene deformacije koje su rezultat bolesti od kojih je despot Stefan patio – tvrdi Popović.

Antropološka analiza obuhvata antropometriju na licu mesta. Naime, po otkriću, skelet je očišćen, ali nije pri om pomeran. Zatim su uzeti nalazi za DNK analizu, koja će utvrditi srodstvo sa ocem knezom Lazarom. Antropolozi su došli do nekoliko zanimljivih zaključaka, kao što je na primer otkriće da je despot Stefan Lazarević bolovao od visokog krvnog pritiska. Sačuvana su i pisma koja svedoče o pozivu lekara iz Dubrovnika 1397. godine, kada je despot još bio knez. Lekari tada nisu došli, a mnogo godina kasnije, 1408. ponovo se javlja potreba za lekarom i Dubrovčani šalju lekara koji na dvoru ostaje tri meseca. U međuvremenu, despota Stefana lečili su i lekari iz Firence.

Kako Marko Popović u ime stručne ekipe objašnjava da mošti u Koporinu nisu posmrtni ostaci despota Stefana?

–To otkriće nikada nije naučno utemeljeno i stručna analiza je još davno osporena, ali crkva to nije prihvatila. Tamo je nađen grob nekog ktitora, nekog vlastelina despota Stefana, ali zabunu je unela slika despota Stefana koja je tamo postavljena južno od ulaza. Lik ktitora bio je naslikan na severnoj strani na kojoj kasnije nije više bilo živopisa. Zašto bi despot Stefan sebi zidao zadužbinu, da bi bio sahranjen negde drugde? Uostalom, težište našeg istraživanja jeste da je pre svega reč o grobu istorijske ličnosti i šefa srpske države, a potom ima značaj koji mu SPC pridaje kao svetitelju. Kosti će sada biti čuvane u kapeli u konaku, a kada crkva bude istražena, obnovljena, onda će despotovi posmrtni ostaci biti preneti u crkvu, uz sve počasti koje mu sleduju kao vladaru srpske države – ističe Marko Popović, dodajući da istraživačka ekipa Zavoda ima puno razumevanje sestrinstva manastira i nadležnog vladike Ignjatija.