Mitska reka

On je simbol ove klisure: beloglavi sup, car među nebeskim letačima. Gnezdi se u višim delovima klisure, na stenama, potkopinama i brojnim pećinama iznad vode. Da bi se zaštitila ova retka vrsta ptica grabljivica, prostor oko klisure reke Uvac, kao njegovo stanište, proglašen je za specijalni rezervat prirode.
Uvac vijuga između severnih padina Zlatara i južnih ogranaka zlatiborskog planinskog masiva. Klisura i reka nalaze se u jugozapadnoj Srbiji između Nove Varoši i Sjenice. Rezervat, površine 2.717 hektara, nalazi se na nadmorskoj visini od 900 do 1.275 metara, sa desne i leve strane rečne klisure, delimično potopljene formiranjem tri veštačka akumulaciona jezera, Zlatarskog, Sjeničkog i Radoinjskog.

Prostor oko klisure krase kraški oblici reljefa, sa brojnim pećinama, većinom neispitanim. Po lepoti se izdvajaju Tubića i Ušačka pećina, jedna od najdužih u Srbiji. Ulazi u pećine su povremeno potopljeni, ali čamcem može da se uplovi.

Pored beloglavog supa, ovde može da se vidi još jedan njegov "rođak" – suri orao, takođe retka i ugrožena vrsta, a tu su i planinski puzgavac, buljina i vodomar. Najpoznatiji predstavnici sisara ovog područja su slepi miš i vidra, koja se nalazi na evropskoj crvenoj listi, onoj koja znači poslednje, alarmantno upozorenje pred nestajanje.

Reke Uvac, inače, i ima i nema. Vijuga, skrovita, vidi se i ne vidi, ulazi i ponovo izlazi. Tajanstvena. A obale joj nisu baš miroljubive. Strme su i nepristupačne. Nekad je to bila i reka i državna granica. Najduža je pritoka Lima i izvire ispod planine Ozren. Dugačka je 119 kilometara. Pričalo se da kad bi na Uvcu zapevao pevac, čuo se u tri države – u Austrougarskoj carevini, koja se protezala bosanskom stranom do desne obale Uvca, nadomak Priboja, u Turskoj carevini u Priboju i u Kraljevini Srbiji, gore uz Uvac, prema Zlatiborskim suvatima i Jablanici. A na Uvcu je i Andrićev Alija Đerzelez konju nogu polomio. Ko zna na kom se to mestu zbilo, taj konjski skok preko reke. Možda baš tamo gde je onaj veliki most na Uvcu, jedan od tri najveća na pruzi Beograd–Bar.

Preko granične reke Uvac se i bežalo i švercovalo. Išli su Srbi iz Austrougarske i Turske preko Uvca u Jablanicu, u Srbiju na vašar. Na Uvcu je bilo i hajdučkih prelaza, kad se bežalo glava da se spasi.

Krstarili su preko Uvca, u oba pravca, i monasi i zoografi i slikari i pisci, ali i znatiželjnici, probisveti, domaćini i trgovci u tim davnim vremenima. Uvac, danas pomalo zaboravljena reka, sa prelepim krajolikom, od svega ima samo – uspomene!

Manastirski kompleks Uvac, u dolini reke, posle iscrpnih arheoloških i konzervatorskih radova obnovljen je pre osam godina i osveštani su novosagrađena crkva i konak. Tako je posle tri veka ovaj manastir vaspostavljen kao metoh Studenice.

Danas su oko Uvca rampe, carinici, policajci, službenici državne granične službe, zastave Bosne, Srbije i Crne Gore. Na bosanskoj strani su bleštave trgovine sa svakojakom robom iz Italije, Mađarske, Hrvatske a kupci su iz Srbije i Crne Gore, čak iz Čačka, Užica, Berana, Podgorice, Pljevalja, Bijelog Polja. Uvac je danas opet vrlo važan i značajan, ponovo je pogranična reka. Da je nije akumulaciono jezero pregradilo i "uštinulo", bila bi još divlja. Rečju – svetska atrakcija: takvo obrušavanje obala, taj krš i kamen, ta nepatvorena divljina plene i izazivaju iskonska osećanja.