Nove i stare manjine

Političke promene devedesetih godina u državama nastalim na prostoru bivše SFRJ imale su za posledicu pojavu tzv. novih manjina i promenu odnosa prema njihovim pravima. Reč je je pripadnicima etničkih zajednica koji su nakon secesije ostali odvojeni od svojih matičnih naroda i u novoformiranim državama postali manjina. Položaj i identitet srpske manjine u susednim državama determinisan je brojnim faktorima demografske, istorijske, pravne i političke prirode. Procenjuje se da samo u bivšim jugoslovenskim republikama (bez Bosne i Hercegovine ), sada samostalnim državama (Slovenija, Hrvatska, Crna Gora, Makedonija) živi gotovo pola miliona pripadnika srpskog naroda koji imaju status nacionalne manjine. Kad je pak reč o BiH (gde Srbi, na osnovu Dejtonskog sporazuma, imaju status jednog od tri konstitutivna naroda), prema poslednjem popisu iz 1991, u etničkoj strukturi ove republike Srbi su, činili 31,2, Muslimani 43,7, a Hrvati 17,3 odsto stanovništva. U međuvremenu, iz političkih razloga, u BiH nije sproveden novi popis stanovništva, a ne planira se ni 2011.

Društveni i pravni položaj nacionalnih manjina je određen evropskim standardima i on ukazuje na više ili manje nepovoljan položaj srpske manjine u bivšim jugoslovenskim republikama, na koji, pored ostalog, utiče i nedovoljno osmišljena politika zemlje matice.

Popis, kao zvanični izvor podataka, od izuzetnog je značaja jer ostvarivanje prava nacionalnih manjina često se dovodi u vezu s demografskim faktorima (brojnost i etnička kompaktnost), dok je deklarisanje o nacionalnoj pripadnosti pitanje nacionalne svesti i samoodređenja.

Na osnovu komparativnog pregleda demografskog razvitka i položaja srpske nacionalne manjine u državama nastalim na prostoru bivše SFRJ, može se zaključiti da nacionalne manjine u tim državama formalnopravno mnogo bolje stoje nego što je njihov stvarni položaj. Tako, ustavni i zakonski položaj Srba kao nacionalne manjine u Hrvatskoj i Makedoniji jeste regulisan u skladu sa međunarodnim standardima, ali su oni u praksi suočeni sa asimilacijom, dok je njihov status u Sloveniji i Crnoj Gori prilično nedefinisan. U vezi s tim, treba podsetiti da je u Srbiji 1996.godine, registrovano 617.700izbeglica(više od 92 odsto suSrbi).Najviše ih je došlo iz Hrvatske, 330.100, zatim iz BiH, 266.300, dok je relativno mali broj iz Slovenije (6.200) i Makedonije (2.900).

Pripadnici srpskog naroda koji žive u postjugoslovenskim državama, faktički postavši tzv. nova manjina, još su u fazi organizovanja u cilju potpunijeg ostvarenja manjinskih prava i poboljšanja svog položaja.

U tome veliki značaj, pored ustavnih zakona tih država ima i ratifikovanje međunarodnih dokumenata, ali i matična država koja prateći ostvarenje tih prava i aktivno pomažući pripadnike svog naroda, uspostavlja bolju saradnju, komunikaciju i čvršću vezusa svojom manjinom. Takođe, redovna ulaganja u političku, ekonomsku i kulturnu emancipaciju od posebne suvažnosti za razvoj i opstanak srpske manjine, pa je neophodno da postoji jasna strategija državne politike prema Srbima u regionu.

Ostvarivanje manjinskih prava ne zavisi, pri tom, samo od normativnih rešenja, već i od dubljih društvenih promena, demokratizacije društva, kao i od dobre međunarodne saradnje između Srbije i svih država nastalih na prostoru bivše Jugoslavije. Napredovanje ovih zemalja u pravcu evropskih integracija i njihova zajednička želja da postanu članice EU, postavlja kao imperativ upravo zaštitu prava i regulisanje položaja nacionalnih manjina, što je i pokazatelj njihove demokratičnosti, političke transformacije i stabilizacije.

*Naučni saradnik, Institut društvenih nauka