Neizvesna budućnost sedamsto naselja

Sa posebnim interesovanjem se iščekuju rezultati popisa koji se odnose na seoska područja. Na prošlom popisu 2002. neki od dobijenih podataka su, kad je o sadašnjosti i budućnosti sela reč, izuzetno nepovoljni. Popisivači su tada utvrdili da u 702 sela, od ukupno 4.528, koliko ih je u centralnoj Srbiji i Vojvodini, živi manje od po sto stanovnika. Tačnije rečeno, 352 naselja su bila sa manje od pedeset, a 350 su imala između 50 i 100 stanovnika. Prema nepotpunom uvidu, još 350 naselja je imalo od 100 do 150 stanovnika.

Popis daje podatke i o prosečnoj starosti stanovnika svakog naselja. Pomenuta, koja imaju do stotinu žitelja, po pravilu su veoma stara (22,5 odsto sela u Srbiji je sa prosečnom starošću stanovništva iznad 50 godina), tako da su još 2002. saopštene procene da će za dve-tri decenije mnoga od ovih naselja ostati bez žitelja.

S posebnom pažnjom očekujemo i rezultate ovogodišnjeg popisa u opštinama na jugu, jugoistoku i jugozapadu republike, jer 2002. u nekima od njih više od trećine selâ bilo je sa manje od stotinu stanovnika. Na primer, u opštini Babušnica od ukupno 52 sela, čak 39 su bila sa manje od sto stanovnika, u Prokuplju je taj odnos 106/49, u Vranju 103/39, Crnoj Travi 24/17, u Trgovištu 35/18...

Indikativni su i podaci koji se odnose na domaćinstva. Od ukupnog njihovog broja u centralnoj Srbiji i Vojvodini, onih sa jednim ili dva člana – u selima je na prošlom popisu bilo 44 odsto (16 odsto sa jednim, 28 sa dva člana). To znači da gotovo svako drugo domaćinstvo u seoskim naseljima nije imalo više od dva člana. Naravno da je često reč o staračkim domaćinstvima koja neumitno nestaju.

U vezi sa podacima o smanjenju broja domaćinstava su i oni koji se odnose na napuštene kuće. Prema podacima iz 2002, njih je u selima bilo 46.814. Međutim, ako se ovom broju doda i 144.178 kuća koje su označene kao ,,privremeno nastanjene”, to znači da je u selima Srbije bilo oko 191.000 stambenih objekata u kojima se ne živi. Ako ovu brojku pomnožimo s prosečnim brojem članova domaćinstava dobićemo podatak o nekoliko stotina hiljada stanovnika koji su nedostajali u našim selima na početku prošle decenije.

Zanimljiva će biti i poređenja brojki koje se odnose na neoženjene i neudate. Muškaraca u selima koji su 2002. imali više od trideset godina, a neoženjeni su, bilo je oko 115.000, s tim što je 57.000 ovih momaka bilo starije od 40 godina. Neudatih u istom životnom dobu (trideset godina i više) u selima je bilo znatno manje – oko 45.000, a pretpostavlja se da je ova brojka posledica češćeg odlaska devojaka u gradove (neudatih iznad 30 godina u gradovima je bilo 102.942).

Popis nam pokazuje i kakva je socijalna slika seoskog stanovništva. Prema nekim procenama, ono je u proseku dva puta siromašnije od gradskog, a ovogodišnji popis će nam doneti i egzaktne podatke o izvorima sredstava za život, o pokretljivosti stanovništva, nivou obrazovanja itd.

Kad je reč o seoskim naseljima treba ipak praviti razliku između sela koja se nalaze u neposrednoj blizini većih gradova i onih daleko od gradskih centara. Prva grupacija sela se u demografskom, komunalnom i svakom drugom pogledu malo razlikuje od obližnjih gradova i ova naselja svakako imaju budućnost. Druga grupacija tzv. malih sela je brojnija i zahvata neuporedivo veći prostor Srbije s malom mogućnošću za opstanak i razvoj.

Država će posle oktobarskog popisa imati potpunu sliku o ovim naseljima i ako bude voljna moći će da preduzima odgovarajuće mere za obnovu i razvoj tih područja.

*Profesor univerziteta, direktor Zavoda za proučavanje sela