Velaskez, slikar nad slikarima

Nacionalna galerija u Londonu poseduje jednu od najobimnijih kolekcija slikarstva od renesanse do početka dvadesetog veka. Pored svoje stalne postavke slika, ova čuvena ustanova svake godine priređuje i nekoliko izuzetnih studijskih izložbi. Ovogodišnja retrospektivna izložba Velaskeza, španskog slikara iz sedamnaestog veka, predstavlja najkrupniji poduhvat kustosa Nacionalne galerije u poslednjih deset godina (izložba traje do 21. januara 2007). U saradnji sa mnogim svetskim muzejima, prvenstveno Prado muzejom u Madridu, organizator je priredio velelepnu izložbu koja je ponovo ukazala na veličinu Velaskezovog slikarstva i opravdala njegovu svetsku slavu.

Dijego Rodrigez de Silva Velaskez (1599-1660), rodio se u Sevilji, tada, jednom od najbogatijih gradova Evrope. Bilo mu je samo jedanaest godina kada je primljen u atelje F. Pačekoa, poznatog slikara i teoretičara umetnosti. Tu je, pored slikanja, stekao široko obrazovanje i imao priliku da se upozna sa mnogim značajnim umetnicima, pesnicima i književnicima. U ovoj, za mladog slikara vrlo povoljnoj sredini, Velaskez je brzo napredovao. Sa devetnaest godina naslikao je remek-delo "Starica koja prži jaja", a sledeće godine i "Prodavca vode", te se već sa tim mladalačkim ostvarenjima uvrstio među vodeće slikare. U ovim genre scenama, inače, u to vreme vrlo popularnim slikarskim temama, Velaskez nije poštovao konvencije savremenog stila. U delu "Starica koja prži jaja", koje se odlikuje skladom intenzivne opservacije i neviđenog tehničkog majstorstva, Velaskez prikazuje obične ljude i obične predmete koje slika, istina, sa velikom preciznošću, hvatajući svaki detalj, od glazure na keramičkom bokalu, odsjaja svetla na metalnim posudama do napola pečenog belanceta koje u tiganju prži stara kuvarica.

U potrazi za pravom afirmacijom koja se mogla načiniti samo u prefinjenoj atmosferi kulturnog života prestonice, Velaskez je 1622. godine posetio Madrid. I ovde je njegovo slikarstvo naišlo na velika priznanja, te je sledeće godine angažovan da izradi portret mladog kralja Filipa IV. Povereni zadatak obavio je tako uspešno da odmah dobija i poziv da postane glavni dvorski slikar. Od tog trenutka, samo je Velaskezu bilo dozvoljeno da slika kralja Španije, najmoćnije zemlje u to doba.

Život i rad na dvoru predstavljali su za mladog slikara mogućnost da se usavrši, studirajući majstore renesansnog slikarstva kojima je obilovala kraljeva kolekcija. U tom pogledu, za Velaskeza je posebno bio značajan susret sa Rubensom koji je 1628. godine boravio na španskom dvoru u diplomatskoj misiji. Ovaj velemajstor flamanskog i evropskog baroknog slikarstva odmah je prepoznao Velaskezove stvaralačke potencijale i nagovorio kralja da mladog slikara pošalje u Italiju, gde je Velaskez otputovao već sledeće godine, sa željom da proširi svoje umetničke horizonte.

U Velaskezovom umetničkom opusu, slikanje kralja i njegove porodice značilo je ne samo novu tematiku, već i kompleksniji slikarski izraz. Umetnikov privilegovani položaj omogućavao je Velaskezu da na tim portretima razvije neformalni stil, prikazujući kraljevsku porodicu u raznim prilikama, što, inače, kruta dvorska etikecija nije dozvoljavala. Veran svojim umetničkim ubeđenjima, Velaskez i u ovim delima želi, prvenstveno, da naslika istinite likove. Na primer, na portretima kralja, slikar nastoji da pronikne iza te pompezne maske monarha, da otkrije kraljev istiniti karakter i pokaže lice čoveka – monarha. Od ukupno četrdeset kraljevih portreta koje je izradio, nekoliko najpoznatijih se nalazi na izložbi u Nacionalnoj galeriji, među kojima i čuveni portret Filip IV od Španije u braon i srebrnom odelu.

Izvanredan primer Velaskezovog slikarskog umeća u slikanju ženskog portreta predstavlja delo "Infanta Marija Tereza". Punačko lice austrijske princeze pokriveno je debelim slojem šminke, dok je njeno premlado telo zarobljeno u tesni korset i neprirodno široku krinolinu, iskićenu mašnicama, čipkama i nakitom. Velaskez sve to slika slobodno, u vidu niza kratkih poteza četkicom, na nekim mestima samo lakom promenom tona, pomoću kojih gradi fascinantno umetničko delo. 

Velaskeza cenimo po posebno suptilnoj percepciji slikanja portreta, sposobnosti da se u njima suoči sa istinom: ona je ponekad krajnje osetljiva i nežna, a ponekad zastrašujuća kao na portretu neukrotivog i postojanog Pape Inoćentija X koga je naslikao prilikom svog drugog boravka u Italiji, 1649-51. godine. Papa je bio izrazito ružan čovek i, očigledno je Velaskez, u izvesnoj meri ublažio crte njegovog lik, istovremeno uspevajući da istakne taj oštar i dominantan karakter.

Pored portreta, Velaskez se bavio i slikanjem drugih tema: istorijskih događaja, religioznih i mitoloških kompozicija koje su, takođe, zastupljene na izložbi, kao i Velaskezov jedini ženski akt, "Venera pred ogledalom", koji predstavlja jednu od najčuvenijih slika nagog ženskog tela u istoriji slikarstva, uopšte. 

Velaskez je imao svoje sledbenike i u modernoj umetnosti. Njegova uzbudljiva tehnika slikanja u vidu, kao vetrom nanesenih, brzih poteza četkom, usled čega se na tim slikama namera umetnika prepoznaje i postaje jasna tek kada se posmatra sa distance, taj njegov lični, jedinstveni stil postao je prototip načina slikanja koji su "otkrili" impresionisti dve stotine godina kasnije. Eduard Mane (1832-1883), rodonačelnik impresionizma, slikarskog pravca iz druge polovine devetnaestog veka, direktno se inspirisao ovim Velaskezovim slobodnim nanosima boje i nazvao ga je "slikarem nad slikarima". Divili su mu se i veliki umetnici dvadesetog veka. Pikaso, koji je bio poznat po svojoj uzdržanosti (i aroganciji) kada je trebalo oceniti kolege, nikada nije krio svoje duboko poštovanje prema Velaskezu i njegovoj magičnoj tehnici slikanja.