Bez predrasuda i mitova

Mada je i u prošlom veku bilo polemika oko udžbenika, ipak se može reći da su udžbenici iz nacionalne istorije u Srbiji došli pod udar, kako stručne, tako i šire javnosti posle petooktobarskih demokratskih promena. Prva oštra reagovanja izazvali su pre četiri, pet godina tada novi, tek objavljeni udžbenici za treći razred gimnazije prirodnomatematičkog smera i za četvrti razred gimnazije društvenojezičkog smera, pre svega zato što su na nov način prikazali ulogu partizana i četnika. Ti udžbenici su i dalje u opticaju, a sa jednim od autora pomenutih gimnazijskih knjiga dr Momčilom Pavlovićem razgovaramo o tome da li se udžbenici koriste u političke svrhe i kako bi trebalo da izgleda dobar udžbenik iz istorije.

– S vremena na vreme u medijima se pojavljuju razni tekstovi o udžbenicima iz istorije u Srbiji, koji se svode ili na površnu kritiku ili na nezasluženu pohvalu. Ozbiljne i nepristrasne analize kao da nema – smatra dr Pavlović, istoričar i pravnik, predsednik Društva istoričara Srbije "Stojan Novaković". Naš sagovornik je i autor 12 monografija, i velikog broja članaka i rasprava iz istorije Jugoslavije "od postanka do rastanka". Jedan je i od stručnjaka koji su kreirali standarde za nastavu istorije u osnovnim školama koji još nisu zaživeli jer tek treba da ih usvoji Nacionalni prosvetni savet.

Govoreći o udžbeniku za gimnazijalce čiji je on koautor, Pavlović kaže da je ta knjiga zapravo deo prelomnog trenutka u udžbeničkoj literaturi iz istorije posle 5. oktobra 2000. godine. Bila je to ujedno i najava preko potrebne reforme u obrazovanju u kojoj, prema oceni Pavlovića, nisu postignuti zavidni rezultati.

– Udžbenici, njihovi autori, kao i čitavo obrazovanje dele sudbinu države i društva, koje je u opštoj konfuziji i koje ne ume da nađe dobar balans između tradicije i tranzicije, prošlosti i budućnosti, Istoka i Zapada. Zato, smatram, da ne postoji udžbenik iz istorije u Srbiji, niti istoričar u Srbiji koji će u potpunosti zadovoljiti sve zainteresovane, sve kritičare, sve pojedince i grupe, i sve srpske iracionalne podele, niti se preko udžbenika, (a to mu i ne mora biti osnovni cilj) mogu pomiriti sve suprotnosti u srpskom društvu, od kojih su neke još generisane istorijskim događajima iz Drugog svetskog rata i građanskog rata vođenog na ovom prostoru u periodu 1941–1945, kao i događajima iz poslednje decenije. Mora se ipak težiti tome da udžbenici iz istorije budu precizni, zasnovani na najnovijim dostignućima istoriografije, bez predrasuda i mitova, da kontroverzne teme obrađuju multiperspektivno, odnosno da se izlažu ne samo činjenice, već i različite naracije na određene događaje i ličnosti. Pri tom, potrebno je strpljenje, jer i u Nemačkoj je trebalo desetak godina nakon pada Berlinskog zida da se pojave novi udžbenici, sa revidiranim izlaganjem savremene istorije – kaže Pavlović.

Prema njegovim rečima, dojučerašnja istorija, i udžbenici koji su u jednom delu bili obična propaganda pobednika, stvorila je pomalo iskrivljenu istorijsku svest i neuravnoteženo gledanje na prošlost prostora i naroda. Ljudi koju su odrastali sa tim neuravnoteženim gledanjem, koji su ga kreirali pa bili oni akteri, partijski praktikanti ili profesori univerziteta, "dabome da teško i bolno doživljavaju rušenje sopstvene iluzije i slike prošlosti, rušenje sopstvenih rezultata istraživanja".

– O tome šta treba da uđe u udžbenike potrebno je povesti ozbiljnu stručnu raspravu, organizovati nekoliko međunarodnih konferencija i naučnih skupova, proučiti programe i udžbenike zemalja Evropske unije i država iz okruženja, pa tek onda izaći s našim nastavnim planom i udžbenicima, koji treba da usvoje sve opšte vrednosti ali i da istaknu sopstvenu specifičnost. Jer, niti nam je istorija ista, niti se mogu praviti naknadne nivelacije – veli naš sabesednik.