Bošnjaci traže izmenu Ustava i autonomiju

Novi Pazar – Institucije duple, prava prepolovljena. Tako najčešće zagovornici teze o ugroženosti Bošnjaka u Srbiji opisuju položaj pripadnika svoje nacionalne zajednice. Bošnjaka u Srbiji, prema popisu od 2002. godine ima 136.087 (1,82 odsto od ukupnog stanovništva u republici). Ovom broju bi se, uslovno, moglo dodati i 19.503 građanina, koji su se izjasnili da su u nacionalnom smislu Muslimani. Ova nacionalna zajednica koja ne čini ni dva odsto stanovništva ima dva ministra, četiri narodna poslanika, dva nacionalna saveta Bošnjaka, dve islamske zajednice i čak 12 bošnjačkih nacionalnih partija. Od kojih su većini, naročito uoči izbora, usta puna borbe za prava Bošnjaka...

Nacionalna odrednica Bošnjak relativno je nova. Na popisu 1991. godine, nacionalno ime Bošnjak nije postojalo, a Muslimana je u Srbiji bilo 173.871. Novo-staro nacionalno ime za Muslimane utvrđeno je na Svebošnjačkom kongresu 1993. u Sarajevu. U Srbiji najveći broj Bošnjaka živi u jugozapadnom delu republike. Šest opština u Srbiji (Novi Pazar, Sjenica, Tutin, Prijepolje, Priboj i Nova Varoš) za većinu aktuelnih bošnjačkih političara deo su Sandžaka, u koji svrstavaju i pet opština u Crnoj Gori. Bošnjaci čine ubedljivu većinu u stanovništvu Novog Pazara, Tutina i Sjenice. U Prijepolju, Priboju i Novoj Varoši većinu stanovništva čine Srbi. Iako ovaj prostor dele sa drugim narodima, uglavnom sa Srbima, bošnjački političari najčešće ovaj prostor smatraju samo svojim, tražeći razne vrste njegovog preuređenja.

U novembru 1992, u organizaciji tadašnjeg Muslimanskog, kasnije Bošnjačkog nacionalnog veća čiji predsednik je bio Sulejman Ugljanin, organizovan je referendum na kome su se Muslimani izjašnjavali da li su za potpunu političku i teritorijalnu autonomiju Sandžaka, sa pravom priključenja nekoj od bivših republika SFRJ. Kako su saopštili organizatori (izjašnjavanje je bilo ilegalno, pa nije bilo nikakve zvanične kontrole), pripadnici ove nacionalne manjine su se skoro stoprocentno izjasnili za autonoman Sandžak. Na rezultate ovog referenduma i sada, naročito uoči izbora, podsećaju bošnjački političari, ističući autonomiju kao svoj politički cilj i zadatak.

Najglasniji zagovornik teze o obespravljenosti Bošnjaka u Srbiji je glavni muftija Islamske zajednice u Srbiji Muamer Zukorlić. Verski vođa sa bogatim političkim rečnikom, neki kažu i ambicijama, na talasima verbalne borbe za prava Bošnjaka, kao nosilac liste Bošnjačke kulturne zajednice u junu 2010, na izborima za nacionalni savet Bošnjaka osvojio je 17 od 35 mandata. Nedovoljno da sam formira ovaj savet (ovde se on naziva Bošnjačko nacionalno veće), ali dovoljno da se smatra ne samo verskim nego i političkim vođom Bošnjaka. Pridružila su mu se dvojica većnika sa druge liste, pa je veće formirano, ali ga država nije priznala. Greške u proceduri formiranja ovog veća spočitavane su tadašnjem resornom ministru Svetozaru Čipliću i nespremnosti „beogradskog režima” da prizna Zukorlićevu pobedu. Na drugoj strani, „staro” Bošnjačko veće, koje je godinama predvodio Sulejman Ugljanin, nastavilo je svoj rad „u tehničkom mandatu”, sa Esadom Džudževićem na čelu.

Ministar Milan Marković, kome su pripala u nadležnost ljudska prava i nacionalni saveti, više puta je najavljivao nove izbore za nacionalni savet Bošnjaka, ali se još ne zna kada će to biti. Zukorlićeva opcija smatra ove izbore suvišnim.

Bošnjaci u Srbiji su podeljeni po raznim osnovama. Imaju dve islamske zajednice. Islamska zajednica u Srbiji izrasla iz Mešihata Sandžaka, nastalog posle raspada Jugoslavije bila je jedinstvena do 2007. godine, kada se grupa imama, okupljenih oko muftije Hamdije Jusufspahića izdvojila i formirala Islamsku zajednicu Srbije sa reisom Ademom Zilkićem na čelu. Iako im se sedišta nalaze u istoj ulici u Novom Pazaru, na pedesetak metara udaljenosti, podele su jasne i tačno se zna koja džamija pripada kojoj verskoj zajednici. Donedavno aktuelna, turska inicijativa o ujedinjenju dve verske zajednice muslimana, za sada ne daje rezultate.

Pet političkih stranaka, među kojima i SDP Rasima Ljajića, ali bez Ugljaninovog SDA, okupljenih oko muftije Zukorlića, 2006. donelo je deklaraciju kojom je osuđeno „marginalizovanje Bošnjaka u procesu donošenja Ustava Srbije i ocenilo da je neprihvatljivo da se Srbija definiše kao država srpskog naroda i svih građana koji u njoj žive”.

Iako je u prigodnim prilikama isticao da su Bošnjaci dostigli  najviši nivo u ostvarivanju svojih nacionalnih prava, u predizbornu priču o obespravljenosti uključio se i lider SDA Sulejman Ugljanin. Glavni odbor SDA Sandžaka je usvojio tekst Rezolucije Bošnjačkog nacionalnog veća u tehničkom mandatu, o položaju i ostvarivanju prava i sloboda bošnjačkog naroda u Srbiji. Tom rezolucijom zahteva se „puno priznanje bošnjačkog nacionalnog identiteta i mogućnost korišćenja individualnih ljudskih i manjinskih prava Bošnjaka u Srbiji” i traži izmena Ustava kojom bi se garantovalo pravo građana na regionalnu autonomiju za šest sandžačkih opština, koje bi imale pravo na uspostavljanje saradnje sa južnim delom Sandžaka u Crnoj Gori.

Slavka Bakračević

-----------------------------------------------------------

Probeogradski blok

Političke podele Bošnjaka su već poslovične. SDA Sandžaka, sa Sulejmanom Ugljaninom na čelu je početkom devedesetih godina bila svojevrsni narodni pokret. Od nje se prvo otcepila Sandžačka demokratska partija sa Rasimom Ljajićem na čelu, a onda i desetak drugih partija. Bošnjačka demokratska zajednica (BDZ) sa Emirom Elfićem na čelu, bliska Zukorliću, nastala je prošle godine sa ambicijama da i politički kanališe pristalice ovog verskog vođe. Ostale manje bošnjačke stranke prostor za delovanje traže između ove tri najjače opcije. Zukorlić stranke Ljajića i Ugljanina svrstava u „probeogradski blok”, a u BDZ-u vidi partiju koja se, navodno, bori za izvorne bošnjačke interese.

-----------------------------------------------------------

Pet velikih nepravdi

Zukorlić često ukazuje na „pet velikih nepravdi”, koje država čini prema njegovom narodu. To je ugrožavanje jedinstva islamske zajednice, isključivanje njenih veroučitelja iz nastave veronauke, ugrožavanje vakufske imovine, ometanje akreditacije Internacionalnog univerziteta u Novom Pazaru (Zukorlić je predsednik te ustanove) i opstrukcija rada Bošnjačkog nacionalnog veća, koje je pod njegovim uticajem.