Što je brzo to je kuso

Nove opštine – da ili ne?Na ovako postavljeno pitanje pogrešno je ponuditi jednostavan odgovor, jer ono povlači dilemu – jesu li Srbiji potrebne velike ili male opštine? Zagovornici velikih opština pretpostavljaju da su veće jedinice sposobnije da se suoče s posledicama značajnih društvenih promena, dok veći broj zaposlenih građana doprinosi stvaranju većih lokalnih prihoda i boljem funkcionisanju lokalnih službi.

S druge strane, prednosti malih opština često se argumentuju samom idejom o lokalnoj samoupravi. Pristupačnost lokalnih službi građanima i, očekivano, njihov veći politički uticaj, ali i očuvanje lokalnog identiteta, po mnogima je pretpostavka uspešnog lokalnog razvoja. Međutim, teza da su veće lokalne jedinice u nužno pozitivnoj vezi sa većim lokalnim budžetom ne potvrđuju brojne činjenice na koje nailazimo širom Srbije. Ni male opštine nužno ne podrazumevaju veću angažovanost stanovništva u lokalnom odlučivanju. Kritičari malih lokalnih jedinica tvrde da su one samo simbol tradicije ili političke manipulacije, dok je stvarna moć na višim nivoima.

Hrvatski sistem lokalne samouprave pruža podršku ovakvim stavovima. Sa 429 opština i 127 gradova ovaj sistem se ocenjuje kao izrazito usitnjen, skup, neefikasan i neusklađen sa evropskim tendencijama. Razlike u broju stanovnika između pojedinih opština (i do 88 puta) čine da su male opštine apsolutno nekonkurentne u ukupnoj raspodeli sredstava.

Nasuprot ovom primeru, u gotovo svim zemljama Evrope aktuelan je proces spajanja lokalnih jedinica. Naglašava se uloga raznih oblika saradnje među opštinama, povezivanja i dobrovoljnog spajanja. Švedska je još četrdesetih godina prošlog veka započela reformu lokalne samouprave, tj. smanjenja broja jedinica, vođena istim argumentima kojima se u Srbiji podržavaju suprotne težnje. Tako se broj opština u Švedskoj sa 2.523, koliko ih je bilo 1941, smanjio na 284, koliko ih ima danas. Ukoliko bi švedski princip primenili na Srbiju koja je po površini manja za oko pet puta od Švedske, moglo bi se zaključiti da Srbija ima više opština nego što joj zapravo treba.

Problem efikasnosti malih opština, u onim zemljama gde su ovakve reforme još uvek aktuelne, rešava se i tako što se određeni obim poslova koji one ne mogu ekonomično obavljati prenosi na veće jedinice, odnosno na regionalni nivo. Švajcarska primenjuje model tzv. specijalnih tela kao što su građanske, crkvene i školske opštine. U Nemačkoj se od 1974. godine za odvoz smeća utvrđuje optimalan broj korisnika od 100.000 stanovnika i ta se delatnost prenosi sa opština na višu jedinicu, kotar. Zajednička agrarna politika EU sve više promoviše tzv. teritorijalni pristup ruralnom razvoju, koji teži povezivanju homogenih teritorija.

Dok se širom Evrope, dakle, može govoriti o procesu dekomunalizacije, delokalizacije i suprakomunalizacije, srpska teritorijalna stvarnost ovakve modele rešavanja lokalnih pitanja još uvek ne omogućava. Na srpskoj političkoj sceni se sve češće preporučuje ,,hitna i efikasna” reorganizacija teritorijalnog sistema. Međutim, reforma se danas više ne može sprovoditi bez jasnog teorijskog i stručnog projekta, bez sprovedenih empirijskih istraživačkih poduhvata, uzimajući u obzir evropska iskustva. Proces restrukturisanja srpske lokalne samouprave morao bi imati evolutivni karakter, koji bi započeo utvrđivanjem jasnih dugoročnih ciljeva (politički, upravni, ekonomski, regionalni, „evropski”). U Velikoj Britaniji je na primer Kraljevska Redcliffe-Maud komisija radila na radikalnoj reformi od 1969. do 1996. „Idealna” veličina opštine može biti samo ona koja je u korelaciji sa ekonomsko-finansijskim kapacitetima, racionalnošću organizacije i poželjnim stepenom učešća građana u upravljanju lokalnim poslovima.

Iskustva oko nas neretko pokazuju da brzi i loše osmišljeni koncepti decentralizacije često slabe uticaj i moć lokalnog nivoa koji, ukoliko je snažan, može biti oponent centralnoj vlasti. Porast broja opština često ima za posledicu finansijsku i političku zavisnost od centralnih izvora, ali i suštinsku centralizaciju. Proces globalizacije otvara nam nova pitanja, jer lokalna jedinica više ne odgovora samo na izazove nacionalnih, već i supranacionalnih struktura, kakva je EU.

Dilema – velike ili male opštine – čini se da još uvek ostaje.

Nemačka organizacija za međunarodnu saradnju GIZ/KWD projekat