BiH: jedan predmet, tri istine

Od našeg stalnog dopisnika
Banjaluka, maja – U Republici Srpskoj učenici i studenti uče istoriju, a u Federaciji BiH historiju i povijest. I to, samo po sebi, ne bi bilo problematično da sadržaji u udžbenicima nisu – pogotovo u nacionalnoj istoriji – različiti, ne samo kada je reč o bližoj prošlosti, nego i o događajima starijeg datuma. Ovo je ocena asistenta na katedri za istoriju Filozofskog fakulteta u Banjaluci mr Željka Vujadinovića i profesora istorije u banjalučkoj Gimnaziji Zorana Pejašinovića.

"U Smernicama za pisanje i ocenu udžbenika istorije osnovnih i srednjih škola u BiH, usvojenim početkom prošle godine, naglašeno je da se pod nacionalnom istorijom podrazumeva istorija Bosne i Hercegovine i susednih zemalja. Međutim, razlike u pristupu ovoj tematici su ostale. U udžbenicima za bošnjačku decu pod nacionalnom istorijom tretira se isključivo istorija BiH, hrvatski učenici uglavnom uče istoriju Hrvatske i, uz male izmene, koriste njene udžbenike. U Republici Srpskoj veća pažnja je posvećena istoriji Srbije i Crne Gore", kaže Vujadinović.

Pejašinović skreće pažnju na sledeće: "Istorija Jugoslavije je ono što je trebalo da bude ’zajedničko jezgro’ u proučavanju istorije. Ali, od njega se beži, naročito u udžbenicima za Bošnjake. U njima se, potpuno nenaučno, insistira na ’kontinuitetu’ bosanske države. Zbog toga bošnjačka deca uče poglavlja ’BiH u Prvom svetskom ratu’, ’BiH u okviru Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca’, ’BiH u Drugom svetskom ratu’... Osim toga, kroz bošnjačke udžbenike provejava ’osmanizam’ – počev od terminologije (Osmansko umesto Tursko carstvo), do toga da se turska osvajanja u 14. i 15. veku ne tretiraju kao okupacija nego kao ’dolazak’ nove nadnacionalne države i kulture koju su činili mnogi narodi, a među njima i naši. Ide se čak dotle da se u udžbenike retroaktivno ugrađuje bošnjaštvo, pa u jednom piše da je posle poraza Turske u Velikom bečkom ratu Mađarsku napustio veliki broj Bošnjaka i naselio se u BiH. Takođe, neprimereno se veličaju turski veziri, paše, beglerbegovi, age i vojskovođe. S druge strane, srpski istoričari još ’pate’ od nedostatka kritičkog odnosa prema istoriji Jugoslavije i jugoslovenstva uopšte."

U udžbenicima Federacije BiH gotovo da nema slova o Kosovskom boju, Prvom i Drugom srpskom ustanku, pobunama hrišćana, pogotovo Srba, protiv turske vlasti... Prećutani su i krupni događaji iz Drugog svetskog rata. Vujadinović i Pejašinović ističu da su iz udžbenika, pod pritiskom međunarodnog faktora, uglavnom izbačeni takozvani uvredljivi sadržaji. Ali, s druge strane došlo je do "prećutkivanja nekih sadržaja, što je u suštini pokušaj ’popravljanja’ istorije". Kao najdrastičniji primer oni navode bošnjačku istoriju za četvrti razred gimnazije, u kojoj ustaški logor smrti Jasenovac uopšte nije pomenut.

Najnovija istorija odnedavno je svedena na puku faktografiju, bez davanja suštinskih ocena o uzrocima raspada Jugoslavije i karakteru ratova vođenih u Sloveniji, Hrvatskoj i BiH. Do tada, Bošnjaci i Hrvati su učili o "velikosrpskoj agresiji", a Srbi o građanskim ratovima. "I ovakav pristup daje prostor za zloupotrebe. Tako se u jednom bošnjačkom udžbeniku govori o referendumu za nezavisnost BiH, održanom 29. februara i 1. marta 1992. godine. U toj odrednici se kaže da je za samostalnost i nezavisnost BiH glasalo 99,9 birača, a prećutkuje se da su ga Srbi bojkotovali. I, što je još važnije, ne spominje se da je na referendum izašlo manje od dve trećine glasača, što znači da su, po tadašnjem ustavu Republike BiH, njegovi rezultati nevažeći", istakao je Zoran Pejašinović.

Ovakav pristup događajima iz najnovije prošlosti, ocenjuju Željko Vujadinović i Zoran Pejašinović, širom otvara vrata "kućnoj" ili "paralelnoj istoriji". To će reći da deca u svojim kućama, u štampi, na radiju, televiziji i internetu stiču saznanja o onom što se dešavalo od 1991. do 1995. godine. A to udžbenike istorije, ionako problematičnog sadržaja, čini manje značajnim nego ikad ranije.