Prvi srpski piloti

Prvi poginuli pilot: Mihajlo PetrovićDok se nad Balkanom, tačno pre sto godina, nadvijala mogućnost ratnih sukoba, srpska vojska poslala je prve pilote na obuku u Etamp kod Pariza. Oni će u zimu 1912, 1913. biti spremni i učestvovati u Prvom balkanskom ratu koji su Srbija, Crna Gora, Bugarska i Grčka vodile protiv Turske. O tim događajima, a u znak sećanja na njih u Srbiji se ove godine obeležava sto godina vojnog vazduhoplovstva, postoji prilično dokumenata i fotografija, ali nijedan avion, ili bar neki njegov deo, nije sačuvan.

– Tih godina Niš je bio središte nastajućeg srpskog vazduhoplovstva. Na Trupalskom polju bio je aerodrom sa hangarima za avione, baloni su punjeni vodonikom, a dolazili su i vazduhoplovci iz inostranstva – kaže Čedomir Janić, istoričar vazduhoplovstva i bivši direktor Muzeja jugoslovenskog vazduhoplovstva.

Avioni u oružanim snagama u vreme Prvog balkanskog rata bili su novost, pre toga su ih u borbenim dejstvima upotrebili samo Italijani i to tokom sukoba u Libiji 1911. godine. Krajem oktobra 1912. godine, neposredno po izbijanju balkanskog rata, bugarski piloti i ruski dobrovoljci počeli su sa izviđanjem turskih utvrđenja kod Jedrena. Nešto kasnije su i grčki piloti nadletali tursku flotu u Dardanelima.

Prvi avion u srpskoj vojsci bio je „duks” ruske proizvodnje, kupljen prilozima koje su u Rusiji, po podacima Janića, sakupili predstavnici SPC i čitaoci petrogradskog lista „Novo vreme”. U novembru u Makedoniji su obavljene pripreme za upotrebu srpskog aviona kojim su upravljali ruski piloti, ali do toga nije došlo zbog brzog prodora srpske vojske i meteoroloških uslova.

Glavna grupa srpskih vazduhoplovaca stigla je, međutim, sa zakašnjenjem na ratište, kada je već sklopljeno primirje sa Turskom, jer je Austrougarska zabranila transport aviona kupljenih u Francuskoj preko svoje teritorije, pa je to moralo biti obavljeno preko Italije i Soluna. U Niš, gde je 24. decembra 1912. godine formirana vazduhoplovna komanda, stiglo je ukupno 11 aviona tipa „blerio 11”, „farman 20”, „deperdisen” i REP, dok je pominjani „duks” vraćen iz Makedonije. Početkom 1913. godine, kada je prekinuto primirje sa Turskom, Srbija je odlučila da pomogne Crnoj Gori u zauzimanju utvrđenog Skadra, pa je na taj zadatak poslato i vazduhoplovstvo.

Probni letovi obavljeni su 20. marta 1913. oko improvizovanog aerodroma kod sela Barbaluši. Narednik Mihajlo Petrović, pilot, odlučio je da krene na izviđanje turskog utvrđenja, što je i obavio sa visine od oko 1.500 metara. Kada se vratio nad aerodrom, u ponirućoj spirali pošao je na sletanje. U jednom trenutku avion „farman” je uleteo u termičku struju, propeo se a zatim naglo „potonuo”. Prilično nesigurni pojasevi kojim je Petrović bio vezan, popustili su i pilot je ispao iz aviona, a u to vreme padobrani se nisu koristili. Telo prve žrtve iz redova srpskog vazduhoplovstva pronađeno je u blizini aerodroma.

– Muzej jugoslovenskog vazduhoplovstva poseduje kvalitetnu zbirku vezanu za Mihajla Petrovića. Između ostalog, njegov sat i kapu, koje je nosio u trenutku pogibije – kaže Janić.

Letovi nad Skadrom su nastavljeni, a pojava aviona izazvala je pometnju među turskom vojskom i stanovništvom. Pojava avijacije ohrabrila je crnogorsku i srpsku vojsku, a reporter „Politike” je napisao da njihovom „klicanju nije bilo kraja kada u visini ugledaše avion, čija su krila bila prevučena bojama naše trobojke”. Upotreba avijacije u vojne svrhe privukla je pažnju, pa su neke letove nad Skadrom i okolinom posmatrali vojni izaslanici veoma zainteresovani za ta iskustva, uključujući i vojnog atašea SAD.

M. Galović