Ne postoji srpska filozofska škola

Izdavačka kuća „Evro–Đunti” iz Beograda objavila je prvi, od četiri najavljena, tom „Istorije srpske filozofije”, na više od 600 strana, koji je priredila Irina Deretić, docent na Odeljenju za filozofiju Filozofskog fakulteta u Beogradu. Pored sedamdesetak stručnih radova na srpskom, engleskom i nemačkom jeziku, objavila je i knjige: „Kako imenovati biće” (2001), „Logos, Platon, Aristotel” (2009) i „Iz Platonove filozofije” (2010). Predavala je 2007. i 2008. na Univerzitetu „Fridrih Šiler” u Jeni, u Nemačkoj, i držala kurs za doktorande na Univerzitetu u Upsali, u Švedskoj 2011. godine.

Monografija je nastala na osnovu istoimenog projekta – Istorija srpske filozofije, koji finansira Ministarstvo prosvete i nauke Republike Srbije, i koji bi, kako je planirano, trebalo da se završi 2014. godine. U prvom tomu nalaze se studije koje kritički i teorijski razmatraju srpsku filozofsku baštinu.

Šta je glavni cilj projekta – Istorija srpske filozofije?

Središnji cilj projekta „Istorije srpske filozofije” jeste temeljno i kritičko preispitivanje nacionalne filozofske baštine, kao i njenog odnosa sa ostalim disciplinama duhovnih i prirodnih nauka, u cilju nastojanja da se pokaže postojanje identiteta i kontinuiteta u razvoju naše filozofije. Isto tako, ovaj projekat predstavlja težnju i da se započne kontinuirano institucionalno bavljenje srpskom filozofijom, koje u našoj novijoj prošlosti nije ostvareno uprkos velikim i značajnim doprinosima pojedinacapoput Branka Pavlovića, Mihaila Đurića, Slobodana Žunjića, Ilije Marića, Bogumira Đukića i drugih.

U kojoj je meri naša „filozofska škola” originalna, a u kojoj se oslanja na evropska filozofska znanja?

Ne postoji srpska filozofska škola, i to ne samo zato što je to filozofija jednog malog naroda. Ne može se govoriti čak ni o nemačkoj filozofskoj školi, jer se u njenoj istoriji javljaju različite filozofske škole, filozofski pravci ili, pak, izuzetni pojedinci koji ne pripadaju nijednom pravcu ili školi. Pa ipak, postoji nemali broj srpskih filozofa koji su svoja shvatanja razvili u produktivnom dijalogu, kako sa evropskom, tako i sa ruskom filozofijom.

Na koji je način, i kada, antička filozofija stigla u Srbiju, i kakvi su bili njeni uticaji?

Antička filozofija je u Srbiju stigla rano, i to pre nego što je dospela do većih naroda sa srećnijom istorijskom sudbinom. Obrazovanom srpskom čitaocu u srednjem veku, helenska filozofija postala je dostupna posredstvom staroslovenskih prevoda grčkih filozofskih i teoloških spisa. Upoznatost sa ovom filozofijom i njen uticaj vidi se već u „Krmčiji” Svetoga Save, gde se kritički govori o „jelinskim” filozofijama koje se nazivaju „jeresima”. To su učenja pitagorejaca, platoničara, stoika i epikurejaca. Može se govoriti o nedovoljnoj rafiniranosti i podrobnosti ove kritike, ali je teško oteti se utisku da ona adekvatno tumači neke od elemenata ovih „jeretičkih” filozofija, pa se, na primer, tačno tvrdi da je po Platonu duša besmrtna i sastoji se od tri „dela” (koji se odlično prevode na starosrpski jezik kao slovesni, jarosni i pohotni „deo” duše), kao i to da „epikurejci” polaze od nerastavljivih i nedeljivih tela, što su atomi.

U monografiji je obuhvaćen veliki period: od srednjeg veka, do današnjih dana. Koje nove ideje su ponudili srpski filozofi?

Navešću samo nekoliko najmarkantnijih primera. Srpski prepisi logičko-filozofske rasprave „Pripreme” Teodora Raitutskog, daju, kako pokazuje Slobodan Žunjić, originalna terminološka i tekstualna rešenja. Potom, nesporna je originalnost atomističke filozofije Ruđera Boškovića, mislioca i naučnika srpskog porekla, a svetskog glasa. Dositejeva misao nije pukog eklektičnog karaktera, već predstavlja autohtonu i plodnu sintezu raznorodnih uticaja. Nedavno preminuli akademik Mihailo Marković jedan je od najznačajnijih i najprevođenijih srpskih filozofa druge polovine 20. veka. Uske jezičke i etničke granice prevazišla je duboko promišljena religijsko-filozofska pravoslavna misao Justina Popovića. Dodajmo još i to da Milo Lompar, u svome vrlo aktuelnom tekstu, objavljenom u ovom zborniku, na originalan i filozofski reflektovan način, kritikuje uticajnu knjigu „Filozofija palanke” Radomira Konstantinovića, uverljivo pokazujući njenu ideološku zasnovanost i neautentičnu kvaziotvorenost.

Uz Justina Popovića i Nikolaja Velimirovića, ko su još naši značajni religiozni mislioci?

U svojoj studiji, jedan od naših najznačajnijih filozofa i teologa mlađe generacije – Bogdan Lubardić precizno razlučuje različite tipove srpske religijske filozofije 20. veka iz čega nedvosmisleno sledi zaključak da je ona mnogo slojevitija i bogatija nego što se pre dvadesetak godina uopšte smelo pretpostaviti. Među filozofskim teolozima, svojim delom, posebno se ističu nastavljači učenja Justina Popovića: Vladan Maksimović, Vladan Popović, Žarko Vidović, Atanasije Jevtić, Amfilohije Radović i Irinej Bulović.

Među našim velikim filozofima nalazi se i jedna žena – Ksenija Atanasijević. Po čemu će ostati upamćena?

Po mnogo čemu. Njen doprinos srpskoj filozofiji je trostruk. Prvo, ona je kao izvrstan poznavalac istorije filozofije svoje rafinirano razumevanje filozofske tradicije pokazala nizom tekstova objavljenih, kako na srpskom, tako i na stranim jezicima. Drugo, prevela je na srpski neka od najznačajnijih filozofskih dela poput Platonovog „Parmenida”, Aristotelovog „Organona” i Spinozine „Etike”. Povrh svega, Ksenija Atanasijević se bavila i onim, čemu je naš projekat i posvećen, a to je istorija srpske filozofije.

----------------------------------------------

Brozov progon srpskih filozofa

Da li nam je marksistička filozofija donela više štete, ili koristi?

Marksistička filozofija, protumačena u svom najdogmatičnijem, najrigidnijem vidu, čiji je reprezent Dušan Nedeljković progonio čitav niz značajnih intelektualaca sa Beogradskog univerziteta, bila je više nego štetna za srpsku filozofiju. Isto tako, bio je štetan Brozov politički progon najznačajnijih srpskih filozofa, marksističke praksis orijentacije, među kojima su i Mihailo Marković, Ljubomir Tadić, Sveta Stojanović i drugi.