Srpska buna i Evropa

Bilo je primetno da naše opšte zalaganje i nastojanje da obeležimo tako značajan kulturnoistorijski datum kakav je dvestagodišnjica Prvog srpskog ustanka, 2004. godine nije proteklo na visini ukupnih očekivanja. Razloga za to bilo je više. Koliko unutrašnjih, toliko i još više onih spoljašnjih: svet kao da nas je prećutno navodio da tu našu, za nas u svemu toliko presudnu dvestagodišnjicu i sami, kako bi rekla Isidora Sekulić, "ignorujemo" i posmatramo kao nekakav događaj koji umalo da bude kao da se tiče nekog drugog, a ne baš nas i Srpstva u celini. Tako je posle one oblačne i kišovite prepodnevne fešte u Marićevića jaruzi, na dan Sretenja Gospodnjeg, februara 2004, sve u vezi značaja tog datuma nekako brzo utonulo u bezodjek i prominuće tog najvećeg događaja u novijoj srpskoj istoriji.

Utoliko pre, može se reći da je pojava dobro ilustrovane, hronološki sistematične, ćirilično štampane monografske studije Živka Markovića "Karađorđeva Srbija – Istorija Prvog srpskog ustanka 1804–1813" prvorazredan kulturni događaj čiji nas značaj vraća na početak svakog razmišljanja o tome dokle smo stigli kao narod baš zahvaljujući tome što smo održali i sačuvali svoju kulturnu i duhovnu samosvest i pre 1804. i posle tog prekretničkog događaja.

Srpska samosvest

Savremeni značaj knjige "Karađorđeva Srbija" višestruk je. Ne samo zbog potvrde okruglog datuma koji je već navršen i ne jedino zbog bilo kakvog samozadovoljstva kome danas, iz opšte poznatih, višestrukih razloga, baš i nema mesta. Jer i danas nam itekako treba, kao nekad i 1804, mnogo više samopouzdanja i mudre, a čvrste rešenosti, nego što nam treba bilo kakvog samozadovoljstva! Treba nam više sabranosti i duhovne pribranosti u svim akcijama! Treba nam jasnijeg pronicanja i viđenja, a manje smušenosti, pizme, halabuke i zaletanja na izazove.

U svetlosti ovih očiglednosti, napor magistra književnoistorijskih nauka Živka Markovića upućuje srpsku samosvest u same njene korene i doprinosi dubljem razumevanju presudnih događaja sa početaka novije srpske istorije i srpske državnosti.

Metodološki gledano, autor nam donosi veliko osveženje u pristupu jer brižno osvetljava sve događaje koji prethode i koji slede izbijanju Prvog srpskog ustanka 1804, počev od opisa elemenata običajne kulture Srba pod turskom okupacijom (kućni i verski život, mehanizam i značaj seoskih zadruga), uloge jezičke kulture (srpski jezik i ćirilica u 16, 17, 18 veku), značaj prve i druge Velike seobe (1690 i 1739) kada se odvija dubok etnički poremećaj Srba na Kosovu i Metohiji, ali kada istovremeno "Seobe ne premošćuju samo Savu i Dunav nego stvaraju i preduslove za dva srpstva" kada na tlu imperijalne Austrije izbegli "Srbi brzo prelaze dug put od nepismenog do politički otpornog i umetnički plodonosnog naroda... ostajući dosledni graditelji srpstva, srpske nacionalne svesti... u vreme kada se narodnost nije mogla sačuvati bez vere i kad je pripadnost veri određivala i pripadnost narodu".

Rečju, pisac u svakoj prilici ističe i primerima potkrepljuje značaj srpske duhovne i akcione rešenosti da opstane u jedinstvu. Ove argumente autor ne zastupa jedino iznošenjem poznatih i povoljnih činjenica, nego i mnogih, manje poznatih, pa i nepovoljnih okolnosti i detalja – da pomenemo samo onaj o kobnoj sujeti i nesposobnosti vojvode Miloja Petrovića Trnavca što postaje glavnim uzrokom najvećeg ustaničkog poraza 1809. kod Kamenice na Čegru! Markovićevo praćenje predustaničke decenije pruža vrlo solidan uvid u više i manje poznate okolnosti koje prethode uspostavljanju bezumne samovolje i terora dahija na prostoru Beogradskog pašaluka.

Autor istovremeno osvetljava sve uslove srpskog života nakon austro-turskog mira u Svištovu 1791, kao i posledice iscrpljujuće rajinske potčinjenosti i stradanja posle otpadničke izdaje i ubistva legitimnog Mustafa paše 1801. i poslednje, najčuvene dahijske greške: seče knezova, koja, protivno osionim janičarskim očekivanjima, uopšte ne sprečava, nego baš ubrzava izbijanje ustanka!

Služeći se biranim navodima pouzdanih stranih i domaćih istorijskih izvora, počev od svedočenja samih učesnika ustanka – Prote Mateje, Arsenijevića Bata-Lake i Petra Jokića – sve do istoričara nemačkog Leopolda Rankea, našeg Stojana Novakovića, Alekse Ivića, Jovana Gavrilovića, Živana Živanovića, Vladimira Ćorovića, Dušana Popovića, pa do najsavremenijih ocena istoričara Dušana T.Batakovića – autor ove istorijske studije iscrpno osvetljava događaje i precizno portretira sve presudne učesnike tih događaja: Aleksu Nenadovića, Iliju Birčanina, Stanoja Glavaša, Jakova Nenadovića, Protu Mateju, Janka Katića, Milenka Stojkovića, Lazara Mutapa, Hajduk Veljka, Stevana Sinđelića, Petra Molera, Uzun-Mirka Apostolovića, Petra Dobrnjca, Luku Lazarevića... i razume se Karađorđa koji je nemerljivom ličnom energijom i neodoljivom harizmatičnošću sam po sebi pokretačka i nepokolebljiva duša ustanka.

Autor ima odličnu metodološku sinhronost: prateći tok istorijskih događaja, pravovremeno citira stare putopisce kakav je Marko Antonije Pigafeta, Oto Dubislav Pirh, Gustav Raš ili Žan Gaso. Istodobno, Marković tačno sagledava visoko mesto i ulogu svetosavskog kulta u održanju srpske nacije i delovanje znamenitih pojedinaca srpske pravoslavne crkve i njene duge duhovne tradicije u zaštiti narodne samosvesti Srba. U tokove prikazane istoriografske građe autor skladno unosi birane navode znamenitih srpskih pisaca – Dositeja Obradovića, Prote Mateje, Vuka Karadžića, Ljube Nenadovića, Milana Đ. Milićevića, Isidore Sekulić, Miloša Crnjanskog, Ive Andrića i obilne primere herojske epike narodnog pevača Filipa Višnjića.

Careva izjava

Poseban doprinos profesora Živka Markovića u monografiji o Karađorđevoj Srbiji ogleda se u prikupljanju mnogih do sada nepoznatih činjenica o tome kako je u srpskoj buni savremenička Evropa gledala i komentarisala burne ustaničke događaje kroz svoju štampu tog vremena. Takvo poznavanje izvora na posmatranu temu, do sada nismo imali!

U tom periodu između 1805. i 1813, autor pažljivo istražuje i daje niz veoma zanimljivih navoda iz bečkog "Viner Cajtunga", iz londonskog "Tajmsa", iz tada uticajnih pariskih listova "Žurnal Dempir", "Publisite", "Gazet d′ Frans", "Žurnal d′ Deba" i "L′ Moniter Univerzel", ili iz nemačkih novina  "Frankfurter Cajtung" i "Augzburgiše Postcajtung". Svi ti glasovi tadanje evropske štampe pokazuju se kao još uvek neistraženo svedočanstvo o novoj, prekretničkoj ulozi Srbije na Balkanu. Autor pokazuje ogroman trud da dopre i do drugih istorijskih izvora, posebno kada je reč o carskoj ruskoj vojnoj prepisci, Meternihovoj arhivi i onom delu Napoleonove prepiske koji se tiče njegovih pogleda na Srbiju.

Kada je o poslednjem reč, Marković nas obaveštava o sasvim pragmatičnim pogledima francuskog imperatora koji nažalost, uprkos Karađorđevim molbama i očekivanjima, politički ipak ne želi uspeh srpskih ustanika, ali se istovremeno lično divi Karađorđu dajući izjavu koja i danas zvuči kao najveće međunarodno priznanje: "Lako je meni biti veliki s našom iskusnom vojskom i ogromnim sredstvima, ali daleko na jugu, na Balkanu, postoji jedan vojskovođa, iznikao iz prostog seljačkog naroda, koji je, okupivši oko sebe svoje čobane, uspeo bez oružja i samo sa trešnjevim topovima da potrese temelje svemoćnog Osmanlijskog carstva, i da tako oslobodi tuđeg jarma svoj porobljeni narod. To je Crni Đorđe – njemu pripada slava najvećeg vojskovođe". (Careva izjava datirana 21. maja 1809)

Dokumentarnost koju Živko Marković skladno primenjuje, uspelo podržava i potkrepljuje istorijske činjenice, samu istinu o tim činjenicama. Otuda je ova monografija za svaku preporuku, ne samo običnom čitaocu sa više interesovanja, nego je prirodno videti je u rukama koliko profesionalnih istoričara, toliko i još više u rukama srpskih školaraca i gimnazijalaca.