Zbrka zakona i kanona

Od našeg dopisnika

Bukurešt – Otkako su na istoku Evrope tokom poslednje dve decenije stvorene nove države i iscrtane nove granice, sve su češći raskoli i trzavice između pojedinih pomesnih, autokefalnih pravoslavnih crkava.

Raspadi SSSR-a i Jugoslavije doveli su do zahteva za revizijom odnosa među crkvama regiona. Pojedine crkvene zajednice traže da im se prizna autokefalnostkoja bi se „uklopila” u novepodele.

Sve to uzrokuje sudar državne politike sa kanonima na kojima počiva delovanje čitavog pravoslavnog sveta i otvara pitanje odnosa između tvrdokornih kanona i laičkih zakona.

Da li su jedni iznad drugih, da li se u nekoj sprezi, da li se crkveni zakoni mogu zamenjivati državnim ili obratno?

Otcepljenje Ukrajine od SSSR-a dovelo je do toga da se u Kijevu, na državnom nivou, zahteva da Ukrajinska pravoslavna crkva bude autokefalna, nezavisna u odnosu na Rusku pravoslavnu crkvu.

Istovremeno, Moskovska patrijaršija i dalje upravlja pravoslavnim Kišinjevom, iako bi Moldavci više voleli da bude pod jurisdikcijom Bukurešta, ako ne i potpuno nezavisni.

Pitanje „oslobađanja” crkava, odnosno verskih sloboda, nalazi se često  na dnevnom redu raznih evropskih foruma koji barataju uglavnom političkim mehanizmima. Tu se versko i političko upliću i zapliću.

Poznato je da se autokefalnost u pravoslavnom svetu stiče priznanjem Vaseljenske patrijaršije posle dogovora svih autokefalnih crkava do kojih se dolazi punom primenom niza kanonskih principa, što nije lako.

Jedan od najbitnijih dokumenata je dobijanje „tomosa”, dokumenta kojim se do detalja utvrđuju geografske granice samostalnog, autokefalnog delovanja i jurisdikcije neke crkve.

To međutimnema nikakve veze sa državom i njenim granicama, jer se državne granice često ne poklapaju sa crkvenim. Dok za promenu jednog „tomosa“ ponekad valja čekati vekovima, državne granice istorijski se menjaju mnogo brže.

Geografski,„tomos“ odgovara još jednom kanonskom principu: na teritoriji pod jurisdikcijom jedne pravoslavne crkve ne mogu se stvarati episkopije neke druge sestrinske pravoslavne crkve.

Rumunska pravoslavna crkva je posle dobijene saglasnosti svih sestrinskih crkava, pre svega vaseljenske iz Carigrada, postala patrijaršijski autokefalna 1925. ali njen „tomos“ nije obuhvatio Besarabiju koja je pre toga već bila pod jurisdikcijom Ruske pravoslavne crkve.

S druge strane, Srpska pravoslavna crkva (SPC) dobila je autokefalnost 1920. i njen „tomos“ obuhvatio je sav prostor bivše Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, uključujući Crnu Goru i Makedoniju.

Crnogorska i Makedonska pravoslavna crkva žele međutim da se potpuno odvoje od Srpske pravoslavne crkve i da deluju u okviru svojihdržavnih granica.

Problem jedino može da se reši kroz crkveni dijalog, saglasili su se nedavno u Skoplju predsednici Srbije i Makedonije. Odmah se oglasio i srpski patrijarh Irinejizjavom da će SPC „s radošću prihvatiti nove pregovore sa MPC, ali po kanonskim principima i u skladu sa ranijim dogovorima”, od kojih je poslednji postignut 2002. u Nišu.

Tada je dogovoreno „priznavanje najšire autonomije eparhijama u Makedoniji s tim da zauzvrat Ohridska arhiepiskopija zadrži simbol i izbor poglavara crkve u Makedoniji, koji potvrđuje patrijarh srpski”.

U tom okviru valja gledati i na spor između srpske i rumunske crkve u vezi sa crkvenim pitanjima u Timočkoj krajini koja se, shodno srpskom „tomosu“, nalazi pod isključivom jurisdikcijom SPC-a.

Poslednjih godina pregovaralo se više puta, ali bez uspeha, pa je dijalog u jednom trenutku bio zamrznut. Ovde se često zaboravlja na postignute dogovore, uključujući i međudržavni sporazum iz 1934. kojim su rešena sva sporna pitanja o međusobnim crkvenim ingerencijama.

Tada su sva nekada zajednička crkvena dobra podeljena „do poslednjeg popa i hektara”, a u dokumentu se nijednom rečju ne pominju rumunske pretenzije u pogledu „crkvenih prava” u dolini Timoka.

Sve to vreme zvanični Bukurešt pokušavao je daspor prebaci na evropski politički kolosek, iako crkvene stvari nisu u njegovoj nadležnosti.