Jubilej Srpske književne zadruge

Na kraju kalendarske godine, u kojoj je Srpska književna zadruga obeležila 120 godina od osnivanja, u svečanoj sali SKZ održan je okrugli sto o Stojanu Novakoviću (1842–1915), državniku, naučniku književniku, osnivaču i prvom predsedniku SKZ 1892. godine. U radu okruglog stola učestvovali su: akademik Mihailo Vojvodić, Suzana Rajić, Miloš Ković, Slobodan Naumović i Milovan Mitrović.

Srpska književna zadruga osnovana je 29. aprila 1892. godine (odnosno 16. aprila po starom kalendaru), u Beogradu, u zgradi tadašnje Srpske kraljevske akademije, u Brankovoj ulici broj 15. Njeni osnivači bili su Stojan Novaković, Jovan Jovanović Zmaj, Ljubomir Stojanović, Ljubomir Kovačević, Svetislav Vulović, Andra Gavrilović, Ljubomir Jovanović, Milan Đ. Milićević, Milan Jovanović Batut i drugi tadašnji srpski značajni pisci i naučnici. Za prvog predsednika zadruge izabran je istoričar i filolog Stojan Novaković, za potpredsednika pesnik Jovan Jovanović Zmaj, koji je nacrtao i poznati znak SKZ, za tajnika (sekretara) Ljubomir Kovačević, za knjižničara Andra Gavrilović i za blagajnika Uroš Blagojević.

I docnije, na čelu zadruge i u njenom upravnom odboru bili su najznačajniji srpski pisci i naučnici, od Pavla Popovića, Jovana Skerlića, Milovana Glišića, Sime Matavulja, Isidore Sekulić, Jaše Prodanovića, Tihomira Đorđevića, Ive Andrića, Veljka Petrovića, Miloša N. Đurića do Radovana Samardžića, Vojislava Đurića, Dobrice Ćosića, Riste Tošovića, Milana Đokovića, Branka V. Radičevića, Desanke Maksimović, Meše Selimovića, Ivana V. Lalića, Jovana Hristića, Slobodana Selenića, Vaska Pope…

Osnivači zadruge su, na dan osnivanja, potpisali Pravila Srpske književne zadruge, njen osnovni i pravni osnivački akt. U Pravilima su, između ostalog, naglasili da se Srpska književna zadruga osniva „u nameri da pomogne pravilnije širenje odabranih dela iz lepe književnosti i iz opšte korisne pouke i tako da stvara knjižnicu za sve redove naroda”.

Srpska književna zadruga, kao izdavač i ustanova kulture od posebnog nacionalnog značaja, ima i poseban Zakon o Srpskoj književnoj zadruzi, donesen maja 1997. godine u Narodnoj skupštini Srbije. Zakonom je regulisan njen pravni status i potvrđena njena kulturna delatnost i značaj u današnjim društvenim okolnostima.

U 104. „Kolu”, kao 700. knjiga, objavljena je studija Mihaila Vojvodića „Stojan Novaković – u službi nacionalnih i državnih interesa”. Stojan Novaković, podseća Vojvodić, pripadao je onoj generaciji srpske velikoškolske omladine koja se početkom šezdesetih godina 19. veka, uključila u tekuća idejna i politička kretanja i izrazila spremnost da ponese teret nacionalnih zadataka zemlje. Zapljusnuta sa zapada snažnim duhovnim poletom, ta generacija će spremno, najpre preko književnosti, izraziti svoja stremljenja okrenuta prema nacionalnoj romantici, da bi se tek iza toga usmerila na politiku, postavljajući kao svoj osnovni cilj oslobađanje i ujedinjenje srpskog naroda.

U predgovoru ove knjige, Vasilije Đ. Krestić, kaže da Stojan Novaković spada među najznačajnije tumače srpske prošlosti i istovremeno ulazi u red najistaknutijih političara, državnika i diplomata Srbije 19. veka. U njegovoj impozantnoj naučnoj ostavštini, koja se meri stotinama bibliografskih jedinica, i ogromnim brojem zapisa i beleški, veliki deo posvećen je kraju srpskih srednjovekovnih država i obnovi Srbije u 19. veku, začetoj u Prvom srpskom ustanku.

Čini se, ističe Miloš Ković, da nije potrebno bolje objašnjenje zašto se Novaković, u periodu od 1901. do 1914. okrenuo Prvom srpskom ustanku. Ovaj vremešni vođa srpskih konzervativaca (član Srpske napredne stranke), razumeo je da se obnovljena Srbija nije mogla razumeti bez razumevanja njenih prvih početaka – Srpske revolucije, kako je ustanak nazvao Ranke, čiju je knjigu baš Novaković preveo na srpski jezik.

Suzana Rajić je ukazala na prepisku Stojana Novakovića i Ilariona Ruvarca, iz koje se vidi njihovo rivalstvo. Kako je srpski srednji vek bio glavni i jedini predmet istraživanja, u prepisci dominiraju diskusije i konsultacije vezane za taj deo srpske istorije. Njihova prepiska datira od 1867. godine. Iako je izuzetno cenio Novakovićevu naučnost, arhimandrit govori da je Novaković „čovek visokih misli, ali krut i žilav, i pun ozbiljnosti germanske”, a on voli „male ljude, mekana srca”. Ruvarac Novakovića naziva: „neotesani Fruškogorac i prefinjeni Carigrađanin”.

Slobodan Naumović je govorio o uticaju Novakovića na razvoj srpske etnologije i antropologije, i ulozi intelektualaca u teškim vremenima, a Milovan Mitrović je ukazao na Novakovićev doprinos sociološkim naukama.

----------------------------------------------------

Kod starije sestre

Zadruga je mlađa sestra Matice srpske – govorio je Veljko Petrović. Veliki jubilej Srpske književne zadruge, biće obeležen večeras, u 19 časova, u Matici srpskoj. U programu učestvuju: Matija Bećković, Mihailo Vojvodić, Dobrica Erić, Danilo Nikolić, Đorđo Sladoje, Selimir Radulović, Nenad Grujičić, Dragan Lakićević i glumac Srba Milin.