Tajne Gardijskog kompleksa

Dom Garde je svakako najpoznatiji objekat u današnjoj kasarni „Topčider” u Beogradu, nekadašnjem Gardijskom kompleksu, čija je izgradnja počela u vreme Kraljevine Srba Hrvata i Slovenaca. U svečanoj sali, koja i danas odiše raskoši i stilom, održavaju se najvažniji prijemi u organizaciji Ministarstva odbrane i Vojske Srbije.

Ali, osim ove zgrade ovaj kompleks čini niz drugih zgrada koje i zvanično predstavljaju kulturno-istorijsko dobro, a u nekima od njih odigrali su se važni istorijski događaji.

Major Bojan Milivojević, oficir za odnose sa javnošću, po službenoj dužnosti prikupljao je podatke iz istorijata današnje kasarne „Topčider”. Ali, vremenom to je za njega postalo nešto više – prošlost objekta u kojem radi počela je sve više da ga zanima. Rezultat toga je publikacija „Istorija kasarne Topčider” namenjena, za sada, samo internoj upotrebi u sistemu odbrane.

– Prostorna kulturno-istorijska celina „Topčider” je kao celina od izuzetnog značaja utvrđena 1987. godine. Današnje kasarne Vojske Srbije „Topčider” i „Dedinje”, kao i krug Kraljevog dvora na Dedinju pripadaju ovoj celini – objašnjava major Milivojević.

Priča o Gardijskom kompleksu vezana je za iseljavanje konjičkih kasarni i konjušnica iz današnjeg parka Manjež, u centru Beograda. Ta ideja je postojala još 1905. godine, ali je njena realizacija odložena zbog balkanskih i Prvog svetskog rata, pa je sprovođena tek tokom dvadesetih godina prošlog veka i okončana 1931. godine, kada su konjičke jedinice definitivno preseljene u Topčider.

Većina objekata tadašnjeg Gardijskog kompleksa izgrađena je dvadesetih i tridesetih godina prošlog veka, dok je posle Drugog svetskog rata izgrađen manji broj objekata, kao što su vojnički restoran, hangari za smeštaj vozila, restoran „Knežev lad”, sportski tereni, platoi i parkinzi.  

– Sam Gardijski kompleks tada je bio skup kasarnskih krugova Konjičke brigade, Artiljerijskog i Pešadijskog puka, ali i prostora Gardijskog doma i oficirskih stanova. Oženjeni oficiri su sa porodicama živeli u posebnim zgradama, a podoficiri u manjim objektima na obodu ovog kompleksa, uz današnju Drajzerovu ulicu – objašnjava major Milivojević.  

Zalaganjem komandanta Kraljeve garde divizijskog generala Petra Živkovića (1879–1947) podignute su reprezentativne zgrade – Gardijski dom i Štab komande Kraljeve garde, koje ostavljaju snažan utisak i na današnje posetioce. Ono što danas ne postoji je Gardijski park koji se nalazio naspram ovih zgrada, na mestu koje danas u značajnoj meri zauzima parking. Park je imao fontanu, muzički paviljon ispred koga su se tokom koncerata postavljale stolice za publiku, a postojale su i palme koje su se zimi unosile u obližnju staklenu baštu.

– Izgrađena je i električna centrala koja je počela sa radom 1929. godine, uz nju je podignuta zgrada za stanovanje zaposlenih u centrali i njihovih porodica. U ovoj zgradi 1931. godine rodio se Svetozar Jovičić, čiji je otac bio upravnik centrale. Svetozar, do koga sam došao preko foruma „Politikinog zabavnika”, tragajući za podacima o istorijatu kasarne, mi je puno pomogao svojim sugestijama, on je kao dečak živeo u Gardijskom kompleksu. Njegov otac Blagoje bio je zadužen za rad fotografske sekcije Kraljeve garde i upravo zahvaljujući njemu danas postoji niz fotografija iz tog vremena. Inače, centrala je posle rata adaptirana u fiskulturnu salu – objašnjava Milivojević.

Gardijski kompleks je kroz nemačko bombardovanje Beograda 1941, kao i savezničko 1944. godine, prošao bez bitnijih oštećenja. Posle oslobođenja nestala su umetnička dela iz Gardijskog doma, a luster iz svečane sale kasnije je pronađen u Bugarskoj i vraćen. U Letnjoj dvorani 1946. godine suđeno je komandantu JVuO Dragoljubu Draži Mihailoviću, koji je tokom procesa bio i pritvoren u Topčideru. U sali Doma garde 1955. Josip Broz Tito i Nikita Hruščov potpisali su istorijsku deklaraciju o normalizaciji odnosa između Jugoslavije i SSSR-a.

Prilikom vazdušnih napada NATO-a 1999. srušene su četiri zgrade prvobitnog Gardijskog kompleksa, kao i jedan objekat izgrađen posle Drugog svetskog rata. U današnjoj kasarni „Topčider”, u kojoj je Dom garde i dalje nadležnost Garde Vojske Srbije, nalaze se komanda Komande za obuku, koja je smeštena u nekadašnjoj zgradi Štaba komande Kraljeve garde, Inspektorat odbrane, Peti bataljon vojne policije i izvestan broj pratećih jedinica.