Vođe i patrijarsi: od ljubavi do svrgavanja

Karađorđe je još 1811.godine pisao popu Luki Lazareviću da se „popovi i kaluđeri u mirska i voena djela ne mešaju”, ali nije zauzeo stav da se glavari u crkvena pitanja ne mešaju. Drugačiji je stav bio 1804.godine, kada je srpsko sveštenstvo i monaštvo itekako uzelo učešća u oslobađanju Srbije od Turaka. Knez Miloš je pravio zakon po kome je imao svu vlast u unutrašnjim crkvenim stvarima. Ni Karađorđe ni knez Miloš, iako su bili vernici, nisu imali ambiciju da se odreknu mešanja u unutrašnje crkvene stvari. Zastrašujući je podatak da je prvi srpski episkop nakon drugog ukidanja Pećke patrijaršije – Melentije Nikšić ubijen 1816.godine u Šapcu upravo po nalogu kneza Miloša. Naprednjački ministar prosvete i crkvenih dela Stojan Novaković, po nalogu kralja Milana Obrenovića, 1882. godine, svrgnuo je mitropolita Srbije Mihaila (Jovanovića) i prvi put u istoriji Crkve uveo takozvanu nekanonsku jerarhiju sa Teodosijem Mraovićem na čelu.

Ovo tvrdi protojerejstavrofor dr Velibor Džomić, ističući da su odnosi između SPC i države kroz istoriju moderne državnosti Srbije bili, u najmanju ruku, veoma dinamični – od intenzivne saradnje do intenzivnih sukoba.A veoma često, i stradanja crkvenih ljudi.

– Tokom prethodna dva veka u Srbiji su primenjivana tri sistema odnosa Crkve i države: državne crkve, priznatih crkava i verskih zajednica, kao i odvojenosti crkava i verskih zajednica od države. U tom periodu je doneto osam državnih zakona koji su regulisali pravni položaj Crkve u državi. Kroz odredbe pet zakonskih propisa od 1836, 1847, 1862, 1890. i 1929. godine, država je sebi obezbeđivala nepripadajući uticaj na unutrašnja crkvena pitanja, a posebno na izbor episkopa i crkvenog poglavara i upravljanja crkvenim poslovima, čime je narušavano kanonsko pravo. S druge strane, Crkva je u Kraljevini Srbiji i Kraljevini Jugoslaviji bila institucija javnog prava. U socijalističkoj Jugoslaviji nije bilo takvih odredaba, Crkva je dobila status građansko-pravnog lica, a na osnovu drugih propisa, kao i mimo njih, lišena je svoje imovine i svojih vekovnih prava. Više stotina sveštenih lica je na pravdi boga osuđeno na višegodišnje robije ili trpelo razne progone i šikane – napominje Džomić, ističući kako danas nema pravnog osnova za uticaj državnih vlasti na unutrašnja crkvena pitanja.

Ali, primećuje on, bilo je, a i danas ima drugih,alternativnih načina.

– To nije nepoznato. Sveti Justin je svojevremeno pisao kako je komunistička vlast birala dva patrijarha. Nijednoj vlasti nije mrzno da koristi te metode radi „pacifikovanja Crkve”. Naša istorija, posebno ona u drugoj polovini 20. veka, to jasno svedoči. Međutim, političari veoma često zaboravljaju da sveštena lica, upravo po državnom zakonodavstvu, imaju politička prava, uključujući i aktivno i pasivno biračko pravo, kao i svi drugi građani. Otuda je držanje lekcija crkvenim ljudima o „bavljenju politikom” ne samo nevaspitano nego i nezakonito – napominje Džomić, podsećajući kako smo tokom prethodnih meseci više puta sa visokih crkvenih i državnih adresa čuli izjave o dobrim odnosima SPC i državnih vlasti.

Prema rečima Džomića, tu činjenicu je nepotrebno naglašavati upravo zbog toga što su ti odnosi normirani važećim Zakonom o crkvama i verskim zajednicama i drugim propisima. Državna vlast je, bez obzira na to da li joj se sviđaju stavovi Crkve o nekom pitanju, uključujući i takozvani Briselski sporazum, dužna da sprovodi zakone, a predstavnici crkava i verskih zajednica da poštuju te propise. S druge strane, Crkva preko svojih nadležnih tela ima ne samo pravo nego i obavezu da saopšti svoj stav prema svemu onome što smatra važnim za narod koji joj duhovno pripada.

Istoričar Momčilo Pavlović ukazuje da SPC jeste glavni, noseći, stub duhovnog jedinstva, temelj identiteta i branič ugroženog srpstva na prostorima koji nisu više u sastavu jedinstvene države ili u rasejanju.

– Nema institucije do SPC koja, uprkos velikim stradanjima, podelama, tamnim periodima istorije, organizacionim promenama, predstavlja kontinuitet srpske srednjovekovne države, njene slave i veličine i današnje Srbije, sastavljene od dva dela – ocenjuje Pavlović.

----------------------------------------------

Varnava, Stojadinović, Konkordat i smrt

– Na izazove raznih političkih odluka i političkih kriza crkvena vlast reagovala je shodno svojim interesima i shvatanju uloge u srpskom društvu i državi. Tako je patrijarh Varnava, koji je pružio odlučan otpor Konkordatu, koji je protežirao moćni Stojadinović, 1937. naprasno umro pod sumnjivim okolnostima. Stojadinović koji je odustao od Konkordata, zabranio je članovima vlade da prisustvuju sahrani, dok je Sinod objavio saopštenje da je Crkva u „stanju gonjenja” i ekskomunicirao gotovo čitavu vladu iz Crkve. Obostranim popuštanjem stvar je smirena – napominje Momčilo Pavlović.