Nadežda Petrović – lice srpske duhovne elite

Mali je dan, a kratka noć ukoliko se sve hoće naučiti – zapisala je 1898. Nadežda Petrović (Čačak 1873 – Valjevo 1915), slikarka, intelektualka, osnivač Kola srpskih sestara, bolničarka dobrovoljac u Prvom balkanskom ratu i kasnije na frontu sa srpskom vojskom od 1913. do 1915, prva žena ratni fotograf...

Nadeždi Petrović „Politika” je u saradnji s Narodnim muzejem iz Beograda posvetila novogodišnji kalendar. Pred našim čitaocima, u sredu 25. decembra, naći će se reprodukovane slike uz sažeta objašnjenja o delima umetnice koju su istraživači nepodeljeno nazvali monumentalnom figurom srpske umetnosti s početka 20. veka.

Neki od motiva su „Vezirov most”, za srpsku vojsku važan kameni prelaz preko Drima u Albaniju koji je Nadežda pohodila kao dobrovoljna bolničarka u Prvom balkanskom ratu,zatim „Resnik”, mesto gde je naslikala svoja prva remek-dela, „Kosovski božuri – Gračanica”, crkva koju je naslikala četiri puta, „Plaža u Bretanji”, kao jedan od brojnih prizora iz Francuske...

Na poleđini kalendara uz kratku biografiju Nadežde Petrović iz pera Ljubice Miljković, reprodukovana je umetničina fotografija nastala u Prizrenu 1913. U dugoj crnoj haljini, zakopčanoj do grla (umrle su joj bile dve sestre i majka), s lancem oko vrata koji joj se spušta niz telo, buketom ljubičica oko pasa i šeširom pretvorenim u vojničku kapu, Nadežda Petrović, kako je napisao Miodrag B. Protić, oličava srpsku duhovnu elitu u akciji: služenje narodu i žrtvovanje do smrti za njega.

Rođena je kao najstarije od devetoro dece Dimitrija Mite Petrovića i majke Mileve Zorić, učiteljice i sestričine Svetozara Miletića. Nadeždin mlađi brat bio je književnik Rastko Petrović.

Rastući u okruženju obrazovane porodice, imala je podršku da se bavi umetnošću. Završila je Višu žensku školu u Beogradu, pohađala atelje Đorđa Krstića, učila Prvu srpsku slikarsku i crtačku školu Kirila Kutlika. Od 1898. počinje školovanje u Minhenu u ateljeu Slovenca Antona Ažbea, a potom i kod Julijusa Ekstera. Do početka Prvog svetskog rata intenzivno je putovala po svetskim metropolama – bijenale u Veneciji, izložba minhenske secesije, Berlin, Beč, Rim...

Prvu samostalnu izložbu imala je u Beogradu 1900. godine, kada nastaje sukob s malom i konzervativnom sredinom. Sveže i moderne slike za tadašnji ukus predstavljale su skandal. Moša Pijade napisao je da su „mnogi kritičari i slikari mislili tada da gospođicu Nadeždu Petrović treba proglasiti nedarovitom i ludom plavom četkom!”

Znala je, međutim, Nadežda da su „novatori svojim savremenicima vazda glupi i smešni”.

Od 1904. slikarka se angažuje oko Prve jugoslovenske umetničke izložbe, osnivanja društva „Lada” i Prve jugoslovenske umetničke kolonije u Sićevu. Izlaže u Beogradu, Ljubljani, Parizu, Zagrebu, Rimu... U Beogradu 1912. otvara slikarsku školu.

Stvaralaštvo Nadežde Petrović istraživači dele u četiri perioda: Minhenski period (1898–1903), kada nastaju „Bavarac sa šeširom”, „Vodenica”, Srbijanski period (1903–1910) s delima „Žetva”, „Staro groblje”, „Domaćin”, „Devojče iz Sićeva”... i posle 1907, kada su nastale „Dereglije na Savi”, „Žena sa suncobranom”, „Anđa”, „Staro beogradsko groblje”...

Sledi Pariski period (1910–1912) kada nastaju „Most na Seni”, „Kraljević Marko i Miloš Obilić”, „Bulonjska šuma”... i Ratni period (1912–1915) sa slikama „Stari šedrvan u Prizrenu”, „Gračanica”, „Dušanov most”...

Na dužnosti bolničarke, od bojišta do bojišta, Nadežda je slikala seljake, oficire, sveštenike...

Iako je ostala verna nacionalnim temama, slikarka je stilski bila okrenuta savremenim tokovima evropske umetnosti. Jake boje, široki potezi četke, gusti pastuozni namazi nekada reljefasti, s bojenim akcentima na licima, nošnjama, krošnjama, odlike su njenih slika.

Umrla je od tifusa u Valjevu 1915.

Tek pošto se Nadežda Petrović dokazala „kao muškarac” postala je slavnija i važnija od muških kolega umetnika, tvrdi istoričarka umetnosti Lidija Merenik. Tom logikom, ova slikarka je proizvedena u nacionalnog heroja, a tek onda u umetnika od nacionalnog značaja.

U Čačku je 1960. osnovana Umetnička galerija i likovna manifestacija „Memorijal Nadežda Petrović”. Bronzani spomenik ovoj umetnici u Čačku delo je Ivana Meštrovića, a mermernu skulpturu Nadežde Petrović u Pionirskom parku u Beogradu izradila je vajarka Angelina Gatalica.

M. Đorđević