Pisma srpskog mitropolita otkrivena u crkvenom zvoniku

Zbirka dokumenata i pisama mitropolita Mihaila Jovanovića, poglavara Pravoslavne crkve u Kneževini i Kraljevini Srbiji, velikodostojnika uglednog ranga koji je nosio titulu „arhiepiskop beogradski i mitropolit Srbije”, jedno je od najdragocenijih otkrića u dosada sređenoj dokumentaciji Arhiva Srpske pravoslavne crkve. Od kada je, početkom devedesetih godina prošlog veka,istorijska građa Crkve smeštena na galeriju hrama Sv. apostola Marka, direktor Arhiva SPC Radovan Pilipović je istakao da su dokumenta o mitropolitu srpskom Mihailu novopronađeno biserje naše nacionalne istorije. 

Mitropolit Mihailo je najznačajnija crkvena ličnost u 19. veku. Pitomac mitropolita Petra Jovanovića (1833–1859), osnivača crkvene administracije u Srbiji, koji ga je u grupi od šestorice Srba poslao na školovanje u visoke ruske bogoslovske škole.
– Kao ruski đak Mihailo je bio u političkom opredeljenju slovenofil, pobornik međuslovenske saradnje sa oslanjanjem na carsku Rusiju. Njegova karijera, uspešna i krunisana slavom, koliko i nacionalni put moderne srpske države obeležena je sticanjem autokefalnosti u novom veku, nakon nacionalnog oslobođenja 1879. godine, širenjem crkvene jurisdikcije u Niškom, Pirotskom, Topličkom i Vranjskom okrugu. Mitropolit je održavao žive veze sa neoslobođenim srpskim krajevima, nacionalnim radnicima i prvacima u Bosni i Hercegovini, kao i u Staroj Srbiji (Kosovu i Metohiji) i delovima Makedonije koje su se osećali i težili jedinstvu srpske nacije – kaže Pilipović.
Zbirka mitropolita Mihaila sastoji se iz dokumenata lične prepiske. Ti pisani izvori potiču iz mitropolitovih odnosa sa različitim ličnostima kako iz crkvene, tako i iz političke sfere. Svedoče o ličnim navikama, vođenju prepiske toga doba, ali i o velikim projektima za dobrobit društvene zajednice: radu na podizanju nivoa crkvenog školstva, izgradnji hramova, brizi za konačno oslobođenje nacije...
– Arhivalije ovakve vrste slabo su korišćene u istoriografiji o Crkvi. Za ova dokumenta znali su eksperti, poput Đoke Slijepčevića koji je autor važne monografije o mitropolitu Mihailu, ali ona su završila na tavanu Crkve Sv. Marka i njegovoj pomračini pre nego što su drugi istoričari mogli da ih temeljitije i još kreativnije iskoriste. U zbirci mitropolita Mihaila izdvajaju se, pored dokumenata crkveno-političke delatnosti, još pisma i čestitke. U okviru pisama treba pomenuti: pismo Nićifora Dučića iz 1875. godine, pismo rektora Kijevske duhovne akademije iz 1879. godine, pismo Jovana Ristića iz 1887. godine, pismo jeromonaha Simeona iz Kijeva (1887), pismo profesora Peterburške duhovne akademije A. Katanskog iz 1887… U drugu grupu spadaju čestitke Vaskrsa raznih ličnosti mitropolitu Mihailu i njih nije mali broj – svedoči direktor Arhiva SPC. 
Prema njegovim rečima, to je veliki napredak u crkvenoj arhivistici s obzirom na to da se Arhiv SPC nalazio u stanju nekontrolisanog haosa. Na tavanu Crkve Sv. Marka zatečena je prepakivana građa, smeštena u kutije od sveća i drugu kartonsku ambalažu koja na sebi nije imala nikakve stručne evidencije i bilo koju drugu oznaku. Posao sređivanja arhivske građe Srpske pravoslavne crkve koja je odložena pre dve i po decenije na vrhovine hrama Sv. apostola i Evangeliste Marka u Beogradumora da se nastavi.Arhiv SPC nije deponija stare hartije u Markovom zvoniku, već kulturna pisana baština od prvorazrednog značaja.