Zlo je uništilo život i svetinje

Razaranja, etničko čišćenje, uništavanje crkva i manastira, rušenje i paljevina starih gradskih zona, prebijanje i ubistva samo su deo hronike u  kojoj je, pre deset godina, etnička stihija kosovskih Albanaca život Srba i svih ostalih dovela gotovo do besmisla.

Precizni i dobro organizovani pokreti velikog broja ljudi imali su nekoliko ciljeva: dovršavanje obračuna započetog posle dolaska Kfora i Unmika 1999. godine i eliminisanje kompaktnijih nealbanskih sredina, zaustavljanje povratka, posebno u urbane sredine, definitivni obračun sa srpskim kulturnim nasleđem i demonstracija potencijala za haos kako bi se stranci naterali da brže priznaju nezavisnost Kosova.

Iako se smatra da je neposredni povod za eksploziju nasilja bila lažna vest Radio-televizije Kosova da su Srbi sa psima naterali u reku Ibar albansku decu koja su se utolila, pripreme za pogrom koji bi broj Srba sveo na minimum odvijale se godinama pre toga. Međunarodni izveštaji govore o preciznom vođenju i koordinaciji velikog broja ljudi i odabiru ciljeva za napade.

Godinu dana pre haosa, prištinski list „Koha ditore”, koji inače važi za umereno i profesionalno glasilo, objavljuje tekst izvesnog Pitera Rogela „Oprez! Srbi planiraju da kolonizuju Kosovo!” U njemu se predlaže niz „efektivnih protivmera da se porazi ova opasnost”.

Izgradnja kuća za interno raseljena lica iz gradova i njihovo zbrinjavanje, o čemu je tada izveštavala „Politika”, na se čije pisanje, između ostalog, Rogel i poziva, doživljava se kao posebna opasnost:

„Izgradnja kuća mora se opstruisati na način sa kojim su saglasni stranci, na način koji ne bi rezultirao nepotrebnim žrtvama. Sve ove zgrade (koje se iznajmljuju kolonistima) u vlasništvu su Beograda i Albanci imaju moralno pravo da ih razruše. Isti ti Srbi koji dolaze na Kosovo iz ostatka beogradskog kriminalnog režima nemaju pravo na život na Kosovu i oni predstavljaju legitimnu metu za napade. Stoga stanovnici srpskih sela, uspostavljenih radi kolonizacije, treba da žive u strahu, dok ljudska prava ostalih Srba treba poštovati.” On predlaže da bi bilo „dobro uništiti elektro i telefonske vodove koji dolaze iz Srbije i granaju se po srpskim selima”, a zatim ispisuje dugački niz imena „sela koja treba neprestano posmatrati, s obzirom na to da su podesna meta za srpsku kolonizaciju”.

Između ostalog, u složenoj istoriji odnosa Srba i Albanaca i ova teorija etničke prismotre i budnosti rezultirala je pogromom, a u njemu je: ubijeno 19; raseljeno, prema podacima Oebsa, 4.500 ljudi; spaljeno 39 crkva i manastira; spaljene su i srušene 934 kuće – stanove po gradovima niko do sada nije računao, niti se njihov broj zna; tučeno i maltretirano oko 900 osoba.

Prema dostupnim podacima za ove zločine odgovaralo je oko 140 osoba, direktnih učesnika, većina je dobila novčane kazne, a 60 je osuđeno na zatvorske kazne, do organizatora ni ovakva pravda nije uspela da stigne.

– Mogao bi se taj Vartolomejski dan uporediti sa nacističkim zločinom u Kragujevcu 1941. ili sa albanskom paljevinom i ubistvima aprila 1941. u naseljeničkim selima Metohije, pa i sa zločinom SS Skenderbeg divizije u Velici 1944. godine – kaže dr Vladan Virijević, profesor Istorije Jugoslavije na Filozofskom fakultetu u Kosovskoj Mitrovici.

Njegov kolega dr Božidar Zarković, specijalista za srednji vek, kaže da je bilo raznih borbi, ali da nema mnogo podataka iz tog perioda, kao i da se slični primeri mogu videti prilikom turskog zauzimanja gradova, od kojih je najpoznatije zauzimanje Carigrada.

Sigurno je da bez istorijske distance i uvida u dokumente i arhive Kfora, NATO-a, Unmika, kosovskih i srpskih institucija nije moguće donositi precizne sudove o razaranju i njegovim organizatorima. Bilo bi neophodno sistematizovati i naučno obraditi različite oblasti srpskog crkvenog, umetničkog i narodnog života koje je pogrom zahvatio.

Nestale su biblioteke – manastirske i lične, spaljeno je ili se na crnom tržištu našlo na stotine ikona i crkvenih relikvija, uništene su slike Uroša Predića u Štimlju, sagorela su jevanđelja, darovi ruske carice Katarine, u pepeo su pretvoreni ikonostasi i duborezi – od njih je najpoznatiji debarski majstorski rad u Prištini, istopile su se boje na mnogobrojnim freskama, odnesena su zvona i prodata u staro gvožđe, uništeni stari vezovi i zapisi crkveni, uništena groblja i nadgrobni spomenici, odnesen građevinski materijal hramova, promenjen gradski ambijent....

Jasno je da su sva ova nabrajanja dovoljna za nekoliko osnovnih pitanja: da li je sve to moguće nadoknaditi? Kako obnoviti kulturološki kontekst stvaran vekovima? Može li novac nadomestiti tragične materijalne i duhovne posledice pogroma? Jesu li trajno uništene mogućnosti normalnog života?

Nakon svega, ostaje trajni strah kao pečat i simbol, a činjenica da se pogrom dogodio u vreme mira i da je on jedan od najvećih mirnodopskih zločina novije evropske istorije, da se dogodio pred očima desetina hiljada stranih vojnika i administrativnih radnika, kod Srba je formirala stav koji se može svesti na trpljenje i rečenicu: niko ne želi da nas zaštiti.

Međutim, odluka Srpske pravoslavne crkve da, uprkos unutrašnjim otporima, pokrene i vodi proces obnove iznenadila je izvršioce pogroma (plemensko-klanovske strukture), kao i kosovske i međunarodne institucije.

Savet Evrope je oformio Komisiju za sprovođenje i obnovu srpskih verskih objekata na Kosovu, prema čijim je podacima kosovska vlada za obnovu izdvojila šest miliona evra, a Evropska agencija za rekonstrukciju dva miliona.

Rusija je donirala dva miliona dolara, a od tog novca obnavlja se reprezentativno fresko-slikarstvo Bogorodice Ljeviške. Nema zvaničnih podataka koliko je uložila Republika Srbija, jer su pomagala različita ministarstva i institucije, mada se sa sigurnošću može govoriti o velikim sredstvima.

Najnoviji primer je obnova manastira Svetih arhangela kod Prizrena, za koju sredstva izdvaja Kancelarija za Kosovo i Metohiju, narod i donatori.

– Nadamo se da će obnova Arhangela pomoći da sačuvamo ljude u Prizrenu i oko njega i da će doprineti da se ima gde i kod koga doći u ovom delu Metohije – kaže za „Politiku” Aleksandar Dunđerin, zadužen za kulturu i očuvanje baštine na KiM.

U cikličnim nasiljima i rušenjima sve je dovedeno do apsurda, ne postoje vrednosti koje su sigurne i zaštićene, samo je izvesno da slabi i drugačiji stradaju bez ikakvog smisla i logike.

– Možete li, molim vas, da mi objasnite zbog čega su onako uništili aškalijsko naselje u Vučitrnu, posle ovoga oni se tamo nikada neće vratiti – pitao je, nakon pogroma, autora ovog teksta jedan zapadni diplomata.

– Gospodine, Aškalije su na Kosovu, u jednom periodu, imale svoju vojsku i policiju, represivni administrativni aparat, nametnuli su svima strani aškalijski jezik, pa je sasvim razumljiva albanska osveta i ovakva reakcija... Vi izgleda niste dovoljno upućeni u ovdašnju istoriju – dobio je odgovor.

– Vrlo zanimljivo, potpuno mi je nepoznat taj period – odgovorio je međunarodni činovnik, ne shvatajući ni poruku ni ironiju.

Za njega je najbitniji interes njegove vlade i njegova ogromna zarada, a pogrom 17. marta 2004. pripada samo žrtvama, njihovim uništenim životima i svetinjama.

Ubijali snajperom, spaljivanjem i prebijanjem 

U velikim sukobima u Mitrovici ubijena je Jana Tučev, a na terasi svog stana od snajperskog hica poginuo je Borivoje Spasojević. U zapaljenoj prizrenskoj Bogosloviji stradao je Dragan Nedeljković. U selu Drajkovce, ubijeni su Dobrivoje Stolić i njegov sin Borko. U Gnjilanu su popaljene sve srpske kuće, ubijen je Boban Perić, dok je Slavoljub Dabić pretučen do smrti.

U Kosovskoj Kamenici iz automobila sa srpskim registarskim tablicama izvučen je teško pretučen Jugoslav Savić, koji je nekoliko dana kasnije, od posledica prebijanja, preminuo u vranjskoj bolnici.

Sve što je služilo Srbima u Kosovu Polju uništeno je, a iz svoje kuće izvučen je Zlatibor Trajković i naočigled njegove supruge Rade, poliven benzinom i zapaljen, posle čega je preminuo. U Lipljanu je stradao Nenad Vesić, raseljeno lice iz sela Konjuh iz okoline Lipljana.