Spomenik mitu o diviniziranom čoveku

Careva magična zadužbina svedok je pokušaja da se ovekoveči jedna ideja čiji je vek neumitno isticao. Unutar njenih moćnih bedema skriveno je davno zaustavljeno vreme. Danas, vekovima daleko, neki drugi ljudi ostaju zatečeni grandioznošću pozornice na kojoj je igrana predstava o božanskom caru. U smiraj dana, dok ta velelepna scena polako uranja u tamu, uvek iznova nagađam kakvu će nam čudesnu igru već narednog dana darovati njeni bezimeni glumci. I pitam se koliko će nam od svoga lica dopustititi da nazremo ispod maske. 

 Caius Valerius Maximinus Galerius (293-311) je, iz daleke provincije gde je kao dete napasao stada, stupio u Dioklecijanovu vojsku i bio zapažen zbog velike hrabrosti u borbi, zbog čega je brzo napredovao. Prepoznavši u njemu svoga naslednika, Dioklecijan, tvorac Tetrarhije, 293. godine ga je usinio i oženio svojom kćerkom Valerijom. Tako je dečak Maksim ponovo rođen kao Galerije, član božanske Jupiterove porodice, sin vrhovnog boga čija je zemaljska inkarnacija bio njegov poočim. Zatvarajući životni krug kao car i bog, Galerije je u mestu svoga rođenja sagradio grandioznu zadužbinu, nadenuvši joj ime po svojoj majci Romuli. Romuliana je simbol težnje da se jedna ideja učini večnom.

Na putu od govedara do cara i boga, Galerije je ostao veran idejnoj koncepciji vlasti svoga poočima. Četvorica ljudi neplemenitog porekla, rođenih na balkanskim prostorima (Dioklecijan, Konstancije I Hlor, Galerije i Maksimijan Herkulije), kojima je istorija dodelila glavne uloge na pozornici tadašnjeg civilizovanog sveta, morali su da ubede podanike u opravdanost svoga upravljanja Carstvom. Da bi to ostvarili, oni su se obilato koristili mitologijom i religijom za kreiranje sopstvenog mita, odnosno za formiranje kolektivne svesti o svom božanskom poreklu i božanskoj pozadini sopstvene vlasti. Još za života su se proklamovali bogovima, što su, nakon zemne smrti, obredom apoteoze i zvanično postajali. Svaki od njih četvorice bio je Pantokrator, vladar celokupne Vaseljene, gospodar vascelog kosmosa. I sama simbolika broja četiri govorila je jasno o božanskoj prirodi tetrarhijskih vladara: kvadrat je simbol savršenstva, savršene ravnoteže, potpune samosvesti i unutrašnje harmonije; nije slučajno što postoje upravo četiri godišnja doba i četiri strane sveta. Zajednička vladavina četiri cara, kao i četiri stadijuma u njihovoj vladavini: caesar, augustus, senior augustus i, najzad – divus, u saglasju je sa savršenstvom tog kosmičkog poretka. Takva koncepcija zahtevala je monumentalne građevine ukrašene vrhunskim umetničkim delima, kulise koje bi odgovarale predstavi smišljenoj da potčinjene uveri u božansku misiju njihovih vladara. Sublimaciju te koncepcije predstavlja upravo Galerijeva gamzigradska palata.

Već pri prvom susretu sa bedemima Romulijane oseća se prisustvo neugasle moći i rađa spoznaja da ono što se krije unutar njih i čemu oni garantuju sigurnost mora biti izuzetno. Građevine unutar bedema i njihov prostorni odnos sa okolnim predelom, čine magiju mesta gotovo opipljivom, snažeći utisak da taj omeđeni i osvećeni prostor namenjen graditeljskom poduhvatu sasvim specifične namene – da učini besmrtnim svoga tvorca, nije mogao da zauzme neko drugo mesto. Tu neponovljivost i nezamenljivost mesta potvrđuju upravo gamzigradski bedemi,   jedinstvenošću svoga sklopa, koji prelazi granice racionalnog. Ostaci prvobitnog odbrambenog sistema delom su srušeni a delom ukomponovani u mlađi odbrambeni sistem, tvoreći na taj način specifičan dvostruki bedem.

Galerije je mogao započeti sa izgradnjom starijeg utvrđenja tek nakon svoje velike pobede nad persijskim kraljem Narsejem, 298. godine. Kao najverovatniji termin za početak prvih građevinskih radova nameće se 303. godina. Imperatorova bolest, koja je nezaustavljivo napredovala od 310. godine, preusmerila je tok izgradnje od urbanog - profanog jezgra unutar bedema ka sakralnom na Maguri, a njegova smrt, 311. godine, nesumnjivo je predstavljala i smrt njegovog odnosno tetrarhijskog ideološkog koncepta.

Ikonografija ukrasa gamzigradske palate najimpresivniji je vizuelni izraz te idejno-političke koncepcije. Podovi palate bili su zastrti impresivnim mozaicima visokog kvaliteta izrade, zidovi ukrašeni raskošnim freskama i oplatama od skupocenog kamena, niše ispunjene skulpturama izrađenim od retkog i teško obradivog kamena, kakav je recimo crveni porfir, što je sve zaloga večnosti. Uz Herkula, mitskog heroja sa kojim se poistovetio, Galerije je naročitu pažnju ukazivao Dionisu, iskoristivši mit o njemu kao potku za mit o sebi i svojoj božanskoj majci. Celokupan ukras Romulijane, kao i ukras careve prestone palate u Solunu, u znaku je ovog večno mladog boga, koji uvek iznova vaskrsava. Impresivni materijalni dokazi dvostruke apoteoze, Galerijeve i Romuline, otkriveni su na brdu Magura, udaljenom oko 1 km od glavne kapije Romulijane. Poput Dionisa i njegove majke Semele, koji su se pridružili bogovima na Olimpu nakon Dionisove trijumfalne ekspedicije u Indiju, Galerije – Novi Dionis - i njegova majka Romula, uzdigli su se u nebo sa vrha Magure. Mozaička predstava boga Dionisa predstavlja esenciju celokupne arhitektonske i dekorativne koncepcije Romulijane: divinizirani čovek uplovljava u sfere besmrtnika. Dionis, božanski efeb, u osnovi smrtnik, na volšeban način je izvojevao pobedu nad sopstvenom smrću (njegov lik je poslužio kao inspiracija za kreiranje Hristovog lika), učinivši svoju besmrtnost jemstvom besmrtnosti čovekove duše. Pa čak i ako je sve to puka iluzija, budući da je Dionis i bog iluzija, svako od nas, priznavao to sebi ili ne, želi da u nju veruje.