Dositej i Srpska pravoslavna crkva

U „Maloj biblioteci”, Srpska književna zadruga objavila je studiju Đorđa J. Janića (1941), pod naslovom „Dositej i dositejevština”. O knjizi su govorili Milo Lompar i autor, a odlomak iz dela kazivao je Srba Milin.

Tematska okosnica knjige, ističe Lompar, vezana je za istraživanje raznovrsnih odnosa Dositeja i Srpske pravoslavne crkve. To je dovelo do istraživačke usredsređenosti na crkvenu recepciju Dositejevih ideja i shvatanja u 19. i 20. veku. Kako je ta recepcija deo ukupne recepcije Dositejevih misli, prirodno je što je autor morao da obuhvati i onaj vid kritičke recepcije koji je pripadao naglašeno anticrkvenoj recepciji Dositejevog dela.

Osnovna misao autora, dodaje Lompar, u vezi je sa nastojanjem da se učvrsti ona istraživačka tradicija koja naglašava kako je Dositej kritikovao život u crkvi, poput mnogih pravoslavnih episkopa, a ne samo hrišćansko učenje; kako je na delu mit da su Dositejeve knjige uništavane i spaljivane; kako je najveći deo SPC imao prema njegovom delu blagonaklon i dobronameran stav. Autor je pokušao da ukaže na snažnu ideologizaciju Dositejevog nasleđa u srpskoj kulturi: u skladu sa burnim smenama ideoloških perioda srpske istorije. Njegova studija pisana je veoma jasnim jezikom, problemi su osvetljavani na pregledan način, na više mesta je pokazana suverenost polemičkog odnosa prema različitim ideološkim slojevima interpretacije, od klerikalističkih do marksističkih, pouzdanost sudova potkrepljena je opširnim analizama istorijskih, književnih i kulturnih činjenica. Studija Đorđa J. Janića predstavlja lep doprinos bogatoj i raznovrsnoj naučnoj literaturi o Dositeju Obradoviću.

Jedan od ključnih problema, kada je u pitanju recepcija Dositeja Obradovića i njegovog dela, naglašava Đorđe J. Janić, jeste interpretacija njegovog odnosa prema veri i crkvi. Ovaj problem podlegao je stereotipima koji su se nametnuli još u 19. veku, zahvaljujući izdavaču Medakoviću, a proširili uticajem Jovana Skerlića i njegovih učenika, pa su se nastavili do danas. Stereotip označava Dositeja kao protivnika Srpske pravoslavne crkve: ne samo da nije bio hrišćanin, već je, kao pristalica racionalizma, bio – ateista. Književni istoričari, prilikom analiza i donošenja sudova o odnosu Dositeja prema crkvi, po pravilu, nisu pominjali, a još manje su se osvrtali, na stavove ljudi iz SPC, arhijereja, sveštenika, monaha... Dositej, ističe Janić, nije bio antihrišćanin, a još manje ateista. Njegova kritika, u osnovi, bila je kritika stanja u Srpskoj crkvi. On je samo, pod uticajem protestantizma, a u duhu jozefinističkih reformi, bio kritičar duhovnog, a preko njega, i moralnog stanja u SPC.

Z. R.