„Smail-aga” u srpskoj lektiri

Za razliku od hrvatskog školskog programa u kojem su, od 1991. godine do danas, srpski pisci ignorisani, potpuno je drugačije sa hrvatskim autorima u srpskoj lektiri za osnovnu i srednju školu. Dela hrvatske književnosti, koja su čitale mnoge generacije pre poslednjeg rata uvrštena su i u program lektire sastavljen 2004. godine, kada je počela reforma osnovnog obrazovanja u Srbiji. Spisak te literature, koji nije menjan do danas, objavljen je tada u „Prosvetnom glasniku” (list „Službenog glasnika”). Sve izdavačke kuće (Kreativni centar, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Klet, Eduka i Narodna knjiga) koje objavljuju čitanke za osnovne i srednje škole dužne su da u sadržaj uvrste odabrana dela.

Obavezni program za lektiru u osnovnoj školi predviđa jednog pisca iz hrvatske književnosti. U prvom i trećem razredu učenici treba da pročitaju dve pesme Grigora Viteza (1911-1966), pisca, dečjeg pesnika i prevodioca. Nešto je bogatiji izbor za učenike srednjih škola koji u prvom razredu imaju priliku da se upoznaju sa predstavnicima dubrovačkih petrarkista, odnosno izborom iz poezije Džora Držića i Šiška Menčetića. Takođe u prvom razredu, u programu su dve komedije dubrovačkog renesansnog pisca Marina Držića (1508-1567). Najveći umetnički domet Držić je dosegao u oblasti komedije, pa su „Dundo Maroje” i „Novela od Stanca” izabrane za lektiru. Najpoznatije delo još jednog velikog Dubrovčanina je u programu prvog razreda srednjoškolaca: u pitanju su odlomci iz čuvenog speva „Osman” Ivana Dživa Gundulića, pesnika i sveštenika Rimokatoličke crkve koji je stvarao u 17. veku.

Ep Ivana Mažuranića „Smrt Smail-age Čengića” nalazi se u čitankama za drugi razred srednje škole. Priču o mladom generalu turske vojske iz 18. veka Mažuranić (1814-1890) ispevao je u 1134 osmerca i deseterca, no ionako prezauzeti tinejdžeri čitaju samo delove predviđene nastavnim planom i programom.

Silvije Strahimir Kranjčević je našoj široj čitalačkoj publici manje poznat pesnik hrvatskog realizma, dok je u domovini cenjen kao jedan od najvećih nacionalnih pesnika. Pisao je o radništvu, pravdi, ljubavi i patnji, a u njegovoj poeziji nisu retki ni motivi i likovi iz Biblije. Na spisku lektire za drugi razred je upravo Kranjčevićeva poema „Mojsije” iz 1893, čiji stihovi prikazuju prorokovu propast zbog nepromišljenosti.

Treći razred srednje škole je poslednja godina u našem osnovnom i srednjem obrazovanju kada đaci u lektiri imaju hrvatske autore. Profesori i učenici imaju na raspolaganju izbor iz opusa čak četiri poznata hrvatska pisca. Prvi na spisku je Antun Gustav Matoš (1873-1914), pesnik, esejista i putopisac. Njegova najpoznatija dela su „Iverje”, „Cvijet sa raskršća”, „Umorne priče” a u našem školskom programu nalazi se izbor iz poezije ovog autora. Iste godine za đake su planirani odlomci iz drame „Glembajevi” svakako najpoznatijeg hrvatskog pisca 20. veka Miroslava Krleže (1893-1981). Na hrvatskom ogranku Vikipedije Krleža je jedini od navedenih autora uz čije ime piše da je „jugoslovenski i hrvatski književnik”. „Oblak” i „Povratak” su dve pesme Dobriše Cesarića (1902-1980), liričara čija je poezija uživala veliku popularnost i decenijama je u školskim programima na tlu bivše Jugoslavije.

Poema i spevova, neretko dužih i od 1000 stihova, đaci nisu pošteđeni ni posle pokušaja reformi preopterećenih školskih programa. Doduše, sada su samo u delovima. Jedna od najpotresnijih poema napisanih na srpskohrvatskom jeziku je „Jama” Ivana Gorana Kovačića. Stihove poput početnog „I Krv je moje svjetlo i moja tama / Blaženu noć su meni iskopali sa sretnim vidom iz očinjih jama” mladi pesnik pisao je u partizanima u čije je redove otišao zajedno sa Vladimirom Nazorom 1942. U njegovoj biografiji na sajtu Vikipedije piše da je, samo godinu dana kasnije, stradao u obračunu sa četnicima.

Kao što nikakve turbulencije nisu potpuno izbacile hrvatske pisce iz naših čitanki do danas, verovatno je da ih niko neće uklanjati bez razloga ni ubuduće.