Prvih sto godina novosadskih Jevreja

Novi Sad – Jevrejska opština u Novom Sadu izložiće predmete iz svoje zbirke „Judaika” u okviru postavke koju ovih dana priprema istoričarka Olga Andraši, kustos u penziji. U zbirci su predmeti sakralne prirode poput svećnjaka (menora, hanukija), stvari iz svakodnevnog života na kojima su oznake, najčešće imena jevrejskih porodica, kao i predmeti primenjene umetnosti – staklene čaše za vino, vaze, šofar (ovnujski rog)...

Jevrejska opština, koja obuhvata šire područje od Novog Sada, danas ima oko 600 članova. Postavka „Jevreji Novog Sada u prvih 100 godina” prikazaće faksimile dokumenata iz 18. veka koji daju celovitiji pogled na njihov život na ovom prostoru između 1700. i 1800. godine, a koji su tokom burne istorije uspeli da budu očuvani.

– Dokumenta je nažalost krao ko je stigao, a deo je i propao. Nekome se nisu svideli pa su ih uzimali, a nekome su se svideli, pa su opet nestajali – kaže za „Politiku” Olga Andraši, koja je građu za ovu postavku prikupljala u Arhivu Vojvodine, Arhivu Novog Sada i delom iz inostranih arhiva.

... i sad

Naša sagovornica navodi da su prvi Jevreji u Novi Sad, tačnije Petrovaradin, stigli iz Češke, Moravske i drugih delova Habzburške monarhije. Cela Bačka je tada bila gotovo pusta oblast, ali su jevrejski mladići u podgrađe Tvrđave dolazili na vašar. Tu su pokušavali da se zadrže, nađu svoje mesto za život; radili su poslove koji drugi nisu hteli, živeli u iznajmljenim sobama i osnivali porodice.

– Prvi zvanični popisi urađeni su 1715. godine, kada su zabeležena trojica Jevrejina u Petrovaradinu. Međutim, iz protokola carinarnica, u koje su evidentirani svi oni koji su prelazili carinu i plaćali „trideseticu”, već 1702. upisan je jedan Jevrejin. To možda nije suviše važno, ali tako dobijamo podatak da je sigurno 1702, a možda i pre, tu neko od Jevreja živeo – navodi Andrašijeva.

Mada je uobičajeno da se za njih kaže da su bili trgovci i bankari, Jevreji su se bavili i zanatima: bili su sapundžije, kožari, ćurčije, šnajderi, jorgandžije...

– Neki šnajderi su šili samo pantalone jer je Tvrđava bila puna vojnika i trebalo ih je snabdeti. Uz vojsku, trebalo je snabdeti i činovnike koji su hteli lepe stvari, a tu je bilo i žensko društvo koje je pratilo vojnike – ističe Olga Andraši.

Iz dokumentacije popisivača saznaje se da su jevrejske porodice živele prilično oskudno – „bedno, očajno”, napominje istoričarka; neki i kao sluge, ali je u njihovoj zajednici, dodaje ona, bila veoma izražena institucija milostinje i pomoći pojedincu.

Do elibertacije 1748. godine, kada je Novi Sad dobio status slobodnog kraljevskog grada, u knjigama se vode 33 jevrejska poreska obveznika, a do kraja veka oko 90. Razlog „porastu” (od prve četvorice) bili su zakoni Habzburške monarhije koji su Jevrejima, objašnjava Andraši, dozvoljavali ženidbu samo prvorođenog deteta.

Novosadski Jevreji tog doba bili su omeđeni i zakonom koji se odnosio na njihovo mesto stanovanja. Morali su da se isele iz kuća u centru Novog Sada u druge delove grada, podseća istoričarka, pa su tako naselili nekadašnju Osječku, a današnju Jevrejsku ulicu. Tu je preseljena i sinagoga, jevrejski hram koji je prvobitno, zajedno sa grobljem, bio na potesu između današnjeg bioskopa „Arena” i hotela „Vojvodina”.

Snežana Kovačević

-----------------------------------------

Holokaust

Četrdesetih godina prošlog veka jevrejska zajednica u Novom Sadu činila je oko 1.600 ljudi, a 85 odsto njih stradalo je u holokaustu. Deo u Raciji 1942. godine, a koji su preživeli oterani su 1944. u Sinagogu i deportovani u Aušvic. Deo je oteran i u borski rudnik, gde su bili na prisilnom radu, mučeni i ubijeni. Čitave porodice su istrebljene – kaže Olga Andraši.