Inspirativno i uzbudljivo

"U Edenu na istoku" Borislava Pekića (1971) je farsa koja se odigrava u ludnici, između dva lika, progonitelja - bivšeg člana tajne policije (Novi), i progonjenog - psihičkog bolesnika koji pati od manije gonjenja (Stari). U tematskom pogledu, analize posledica velikog političkog uticaja tajnih službi - opšte društvene paranoje, tekst asocira na komade Dušana Kovačevića ("Balkanski špijun", "Profesionalac"). U žanrovskom, formalnom, a delimično i tematskom smislu, Pekićev tekst je blizak i kamernim komadima Ežena Joneska, Edvarda Olbija ili Harolda Pintera koji su u slično apsurdnom i izrazito metaforičkom obliku, takođe, kritički tretirali različite društvene anomije i anomalije.

Predstava u režiji Marka Manojlovića ostvarena je tačno i sasvim dosledno, u formi suptilno grotesknog apsurda. Reditelj je efektno iskoristio ambijentalnost prostora izvođenja: u sceni gde se Stari krije iza drveta, u paranoji da ga prate, zatim kada pokušava da pobegne pentrajući se uz kalemegdanske zidine ili kada, u nastupu besa, baca kestenje koje se našlo na zemlji. Sva ova rešenja izazivaju specifičan smeh zbog nenaviknutosti publike na pozorišnu ambijentalnost, odnosno činjenice "slučajne funkcionalnosti" ambijenta i nemontiranosti scenografije, sinteze glumljenog i realnog.

Oba glumca vrlo precizno, inspirisano i uzbudljivo igraju, između manirizma i psihološkog realizma. Pavle Pekić stvara lik Novog u osnovi stilizovano, što ističe i njegov teatralizovan imidž (frizura, naočare, dvogled oko vrata). Glumac izveštačeno prikazuje opsesivno praćenje svega, prenaglašava emotivne reakcije, plastično izražava zanesenost i odsutnost lika. Na taj način se stvara jasan odmak od lika, što podstiče temeljnije preispitivanje problema političkog gonjenja i, istovremeno, jednu konkretnu situaciju univerzalizuje, stvarajući od nje metaforu opšte društvene devijantnosti.

Sa druge strane, Nebojša Milovanović igra Starog u domenu realizma, sa nijansama karikaturalnog izraza. Reč je o sasvim opravdanoj različitosti u stilovima njihove glume, jer se patnja Starog na ovaj način uverljivije i opipljivije predstavlja, imajući u vidu da je on, ipak, glavna žrtva u ovom odnosu (iako je, kao predstavnik sistema, i Novi nesporno žrtva, ali na suprotnoj strani). Njihovo infantilno ponašanje, česti iznenadni potezi, histerične reakcije i nagle promene raspoloženja, zajednički grade utisak o totalnoj, apsurdnoj iščašenosti situacije, u celini jasno oblikujući kritiku društveno-političke realnosti, i danas prilično aktuelnu.

Uprkos teoretskom neprijateljstvu između ova dva aktera i činjenice da bi netrpeljivost i mržnja imperativno trebalo da definišu njihov odnos, između njih se rađa dirljivo prijateljstvo, briga i saosećanje. Ovakav razvoj događaja, alogičan i idealistički, što žanr farse sasvim dozvoljava, utvrđuje piščev zadivljujuće humanistički stav, odnosno pokazuje da i u najjezivijim okolnostima dobrota i ljubav ipak opstaju. Bar u umetnosti. Zato je ona veća i inspirativnija od života.