Od Beča, preko Pešte, do Novog Sada

Krajem XVIII i početkom XIX veka Srbi iz Austrije premestili su središte svog kulturnog i političkog delovanja najpre iz Beča u Peštu, a zatim iz Pešte u Novi Sad. Zbog pojačane cenzure, koja je posebno došla do izražaja posle 1807. godine, oni su svoje kulturno i političko središte potražili dalje od centara moći, na prostoru na kojem su imali etničku većinu. Jedno vreme uporedo su se razvijala dva kulturno-politička središta srpskog naroda u Monarhiji: budimpeštansko i novosadsko.

Knjigu akademika Vasilija Đ. Krestića „Austrougarska građa o ujedinjenoj omladini srpskoj” objavila je Matica srpska iz Novog Sada.

Sa više od 20.000 stanovnika, stotinama dućana, jakim zanatstvom, razvijenom žitnom trgovinom i rečnim saobraćajem, koji ga je na severu povezivao s Peštom i Bečom, a na jugu s Beogradom i Srbijom, objašnjava Krestić, Novi Sad je imao vrlo povoljne uslove da se razvije i učvrsti kao trajan kulturno-politički centar Srba u Monarhiji. Nimalo slučajno Jovan Skerlić je napisao da je od 1860. „Novi Sad duhovno i političko središte srpsko”, da su „mladi ljudi iz Srbije išli [...] u Novi Sad da se napoje na istočniku poezije i prosvete i da se poklone velikim žrecima srpske književnosti i politike” i da je „liberalna opozicija u Srbiji, čiji su listovi bili ugušivani i vođe proterivane, imali [...] Novi Sad, kao svoje središte”. U prvoj polovini XIX veka Novi Sad je imao gimnaziju, dve štamparije, posebne knjižare, čitaonicu, streljačku družinu i diletantske pozorišne trupe.

U Novom Sadu je u to vreme izlazilo više listova i časopisa, među kojima su poznatiji i uticajniji bili: „Srbski dnevnik”, „Srbobran”, „Napredak”, „Komarac” i „Danica”. Tokom 1861. počelo je da radi Srpsko narodno pozorište. Još u vreme revolucije 1848. pokrenuto je pitanje preseljenja Matice srpske iz Budimpešte u Novi Sad, ali je do preseljenja došlo tek 1864. godine. U to vreme Srbi su želeli da steknu i poseban srpski univerzitet. To pitanje najpre je pokrenuo patrijarh Josif Rajačić, a potom, 1864. godine, i Svetozar Miletić.

Miletićevim programskim istupom o kulturnim i prosvetnim potrebama i zadacima srpskog naroda umnogome je anticipiran program kojim će javno, pred austrijskim i mađarskim vlastima, 1866. godine u Novom Sadu istupiti Ujedinjena omladina srpska.

Te ideje, podseća Krestić, postepeno su sazrevale i uobličavale se u čitavom obrazovanom delu srpskog društva tokom više decenija. One su nicale u Matici srpskoj i njenom „Letopisu”, u „Serbskim narodnim novinama” Teodora Pavlovića, u brojnim čitaonicama, rasejanim po srpskim gradovima, koje su okupljale srpsku inteligenciju, đačku i studentsku omladinu, a imale su zadatak „da društvenim ophođenjem i čitanjem dobrih knjiga, novina i časopisa svoje članove razvijaju duhovno, društveno i humano”.

Organizovani istup Ujedinjene omladine, podseća Krestić, u najtešnjoj je vezi s izbijanjem austro-pruskog rata, koji je počeo 16. juna 1866. Austrija je 3. jula doživela težak poraz u bici kod Kraljevog Gradca, pa je bila prinuđena da 30. avgusta u Pragu potpiše mir. Prva skupština Ujedinjene omladine srpske, samom svojom pojavom, ali i svojim programom i ciljevima, naišla je u vladajućim krugovima Beča i Budimpešte na veliko podozrenje i uznemirenje. Odmah se postavilo pitanje da li je takav skup i takvu organizaciju trebalo dozvoliti ili zabraniti. Na samom početku austrijska vlast je shvatila da Ujedinjena omladina ima dalekosežniji cilj od širenja narodne prosvete i da se, bez svake sumnje, može zaključiti da joj je namera da ostvari ideju ujedinjenja svih zemalja srpske nacionalnosti u jednu veliku srpsku državu.

Opasna sama po sebi, Ujedinjena omladina srpska, po viđenju Beča i Budimpešte, predstavljala je potencijalnu opasnost i zato što je mogla da preraste u širi pokret austrijskih Slovena. Da se to ne bi desilo, da na njenim skupštinama ne bi učestvovali Hrvati, Česi i Rusi, vlast je preduzimala mnoge preventivne mere. Zabranila je izdavanje putnih isprava za odlazak na beogradsku Preobražensku skupštinu, a onima koji bi na njoj, uprkos zabrana, učestvovali, zaprećeno je strogim kaznama.   

Posle prve osnivačke skupštine, održane u Novom Sadu, Omladina je održala još pet skupština: u Beogradu 1867, koja je bila zabranjena, u Velikom Bečkereku 1868, u Velikoj Kikindi 1869, u Novom Sadu 1870. i u Vršcu 1871. Poslednju skupštinu je mađarski vladin komesar raspustio, a rad Omladine zabranio zato što ona nije htela, kako je rečeno, da udovolji zahtevima mađarskih vlasti da članovi pokreta mogu da budu samo Srbi austrougarski državljani.

Teški dani za Ujedinjenu omladinu nastali su posle ubistva kneza Mihaila, zato što je na nju pala sumnja da je intelektualni i moralni začetnik zločina. Pod teškim pritiskom Omladina se našla i posle zabrane, tokom 1871. i 1872. godine, kada je obavljala ozbiljne pripreme za podizanje ustanka na Balkanu. Ključni ljudi koji su pripremali ustanak bili su Svetozar Marković i njegov brat Jevrem, grupa srbijanskih oficira, Svetozar Miletić, Pero Matanović iz Crne Gore, Ljuben Karavelov iz Bugarske i drugi.

Najviše dokumenata o Omladini, svedoči akademik Vasilije Krestić, našao je u Mađarskom zemaljskom arhivu u Budimpešti. Zato što je Omladina bila najaktivnija i najbrojnija na područjima Južne Ugarske, sa središtem u Novom Sadu, to su za nju i njene nacionalnopolitičke i kulturne ciljeve, od same njene pojave do nestajanja sa političke scene, bile najzainteresovanije mađarske vlasti.