Modernizacija seljačkog carstva

RUSI O SRPSKOJ PROŠLOSTI
Prilično nezapaženo u našoj javnosti, pa čak i stručnoj, prošla je knjiga za koju se to ne bi očekivalo. Reč je o izuzetnom delu trajne vrednosti, čije je krajnje domete teško proceniti. To je zbornik tekstova ruskih autora koji su pisali o Srbima i Srbiji u periodu od 1860. do 1914. godine. U obimnu knjigu od skoro sedamsto stranica pod naslovom "Rusi o Srbiji i Srbima", u izdanju peterburškog izdavača "Aleteja", uvršćeno je četrdeset autora. Izabrani period pokriva postojanje Srbije kao nezavisne države, a u zbornik, koji je i svojevrsna antologija, uključena su mahom svedočanstva iz prve ruke, odnosno, tekstovi čiji se autori javljaju s lica mesta.

Među autorima su i velika i poznata imena ruske kulture i istorije – Lav Trocki, slovenofil Ivan Aksakov, pisac i publicista Gleb Uspenski, slavisti Vladimir Lamanski, Pavel Rovinski i Platon Kulakovski, novinari Vladimir Giljarovski i Aleksandar Amfiteatrov. To su, dakle, putopisi i izveštaji o Srbiji koje su ostavili ruski putnici i posetioci u ovom periodu. Među njima su takođe i naučnici, diplomate, vojnici i lekari – učesnici u ratu 1876. godine, društveni radnici i političari, ali i turisti. Pošto se tada manje putovalo i na putovanje se nije kretalo bez dobrog razloga, autori tekstova u zborniku su, bez izuzetka, osobe s visokom kvalifikacijom, širokim vidicima i vrlo razvijenom moći zapažanja.

Tekstovi su, po pravilu, solidno napisana literarna dela, a kao istorijski izvor su od neprocenjive važnosti. Osim jednog, svi prilozi u knjizi objavljeni su u tadašnjim novinama, časopisima i knjigama ili kasnije.

Idealna labaratorija

Zbornik je istovremeno i autorski projekat poznatog ruskog istoričara srednje generacije Andreja Šemjakina, autora knjiga o Nikoli Pašiću i Nikolaju Rajevskom (prevedenim i kod nas). Kao naučnika koji proučava mentalitet tradicionalnog srpskog društva, Šemjakina zanima kako su se u Srbiji odvijali procesi modernizacije u ovom periodu. Zbog toga su prilozi u zborniku odabrani tako da različite strane narodnog života (selo, grad, dvor, vojska, sveštenstvo, prosveta, privreda itd.) prikazuju iz tog ugla. Priređivač konstatuje da, za razliku od brojnih dela zapadnih putopisaca o Srbima, tekstovi ruskih autora uglavnom nisu poznati kod nas, nisu prevedeni, niti su korišćeni u istoriografiji. Šemjakinov projekat je polemički usmeren prema pravcu i zaključcima nacionalne srpske istoriografije, i pre svega jednog broja mlađih domaćih istoričara (R. Ljušić, D. Bataković, M. Protić i drugi), za koje on smatra da idealizuju stepen i prirodu razvijenosti Srbije u razmatranom periodu. Dok se kod nas kao aksiom uzima shvatanje o evropskoj prirodi srpskog društva u njegovoj novijoj istoriji, Šemjakin, na osnovu činjenične građe, pokazuje da to nije sasvim tako. Srbija je u ovom periodu za Šemjakina – idealna laboratorija za proučavanje modernizacijskih procesa u tradicionalnom društvu.

Kako su Srbiju videli ovi blagonakloni, ali nepristrasni i zainteresovani, posmatrači? Srbija je "seljačko carstvo" (J. Martinov), ili, kako je primetio često citirani u zborniku engleski diplomata Herbert Vivijan, "raj za siromašne". Treba istaći svežinu doživljaja ruskih posetilaca, od kojih se većina sreće sa Srbijom prvi put. Tačnost njihovih pojedinačnih zapažanja potvrđuju drugi izvori, kao i tekstovi drugih ruskih putnika u zborniku. Oni uglavnom opisuju Srbiju i srpsko društvo kao nešto drugo u odnosu na ono što im je poznato, u Rusiji i inostranstvu. Sa iznenađenjem, recimo, konstatuju da u Srbiji nema siromašnih, da srpski seljak više liči na siromašnog ruskog spahiju, i dok se u Rusiji od gladnih seljaka prikuplja pomoć za Srbiju, u Srbiji se svaki dan jede meso.

Srpsko društvo je društvo jednakih, u njemu nema izrazite socijalne nejednakosti. Ono nije ni strukturirano, jer ogromnu većinu čine seljaci. Gradsko stanovništvo liči na seosko i održava snažne veze sa selom. Industrija skoro da ne postoji, i u rukama je stranaca. Prevladava naturalna privreda. Način života je tradicionalan. U isto vreme, oseća se velika zavisnost od susedne Austrije. Uprkos promenama, takvo stanje održalo se do početka Prvog svetskog rata.

Metodologija proučavanja

Šemjakin zamera novijoj srpskoj istoriografiji da je političku istoriju poistovetila s društvenom, dok preciznija analiza pokazuje da je politički razvoj u Srbiji išao ispred društvenog i da političke forme nisu odražavale stvarno stanje društva. Zbog pomenutih karakteristika srpskog društva preuzimanje modernih evropskih obrazaca nije moglo preko noći doneti rezultate, i za Šemjakina se u ovom slučaju radi o modernizacijskim procesima, a ne o završenom procesu, kao kod pomenutih domaćih autora. Preuzimanje gotovih formi često nije pratio odgovarajući sadržaj, tako da se srpska situacija može opisati kao "modernizacija bez modernosti" (L. Perović). Šemjakin se zalaže za novu metodologiju proučavanja, koja bi uključila i pristup drugi o nama i dovela do sagledavanja stvarnog stanja. Ali i bez obzira na Šemjakinov specijalni ugao posmatranja, prilozi koji čine zbornik su od prvorazrednog značaja i zaslužuju našu punu pažnju. U pripremi je i drugi tom "Rusa o Srbiji i Srbima", u koji će ući arhivska, dakle pretežno nepoznata građa iz istog perioda.