Ime (ni)je jedina sličnost

Između nekadašnjih „Pašićevih“ radikala i sadašnje Srpske radikalne stranke ne može se povući ozbiljna paralela, ali određenih sličnosti između njih ipak ima, smatraju istoričari.

One se, po jednima, ogledaju u populizmu i insistiranju na socijalnim temama, težnji da se spoljna politika vodi uz oslonac na Rusiju, ali i nastojanju i „ondašnjih“ i „sadašnjih“ radikala da se predstave kao zaštitnici nacionalnih interesa. Druga grupa istoričara smatra da se ovakve paralele teško mogu praviti zbog činjenice da su istorijske okolnosti danas drugačije u odnosu na period od pre 100 ili 70 godina i jasnih programskih razlika između njih.

Narodna radikalna stranka, osnovana 1881, bila je prva stranka u Srbiji koja je imala statut, stranačke organe i organizovano članstvo. U početku skloni revoluciji, ideološko izvorište tražili su u ruskom narodnjaštvu 19. veka. Grupa istoričara smatra da to „narodnjaštvo“ i pored drugačijeg načina delovanja radikale nikada nije napuštalo, što je, bez obzira na kasnije zloupotrebe njihovog imena u političke svrhe, i glavna sličnost između nekadašnjih i današnjih radikala.

– Zloupotrebu radikalskog imena napravila je i Šešeljeva stranka, koja je kao ekstremno desna imala malo veze sa rodonačelnicom iz 19. veka. Ipak, SRS je počeo sve više da liči na svoj uzor, i to naročito od vremena kada je Nikolić preuzeo stranku. Napustila je ekstremno desničarsku retoriku i preuzela populistički diskurs oslonjen na egalitarnu i kolektivističku ideološku matricu koja stoji u kontinuitetu sa narodnjaštvom 19. veka. Ta ideologija menjala je forme, u raznim vremenima davani su joj razni naglasci, prelazila je sa leve na desnu stranu političkog spektra, ali je ostala autoritarna i antiindividualistička – smatra istoričarka Dubravka Stojanović, docent sa Filozofskog fakulteta u Beogradu.

Ima, međutim, i mišljenja da je to „narodnjaštvo“ prilikom analize radikalskog delovanja bilo prenaglašavano, ili bez razloga stavljano u negativan kontekst, tim pre što je NRS, posle Timočke bune promenio način delovanja, organizaciju i socijalnu osnovu, odnosno stranačku elitu.

– Od Timočke bune to, u organizacionom i ideološkom smislu, više nije ista stranka, a ideje francuskog radikalizma, na osnovu kojih je napisan stranački program, definitivno postaju njen glavni pravac. U osnovi te ideje bila je društvena solidarnost, borba za demokratske vrednosti i modernu državu. Od „buntovničke“ oni postaju sistemska partija, koju vodi nova elita. Ova stranka je objedinila Srbiju i priklonila srpskog seljaka državi – smatra Gordana Krivokapić-Jović, viši naučni saradnik iz Instituta za noviju istoriju Srbije.

U svom nacionalnom programu oni su težili da Srbija umesto objekta postane subjekt međunarodne politike i zalagali se za ujedinjenje srpskog naroda i objedinjavanje Južnih Slovena u jednu državu, tako da je bez nje, smatra Gordana Jović, realizacija jugoslovenskog projekta bila nezamisliva. U toj fazi je, koja je trajala sve do diktature kralja Aleksandra, NRS imao malo sličnosti sa sadašnjim radikalima.

(/slika2)– Neke negativne posledice jugoslovenskog iskustva terale su od tridesetih godina radikale udesno, pa oni od nacionaloslobodilačke postaju nacionalistička stranka. Smatram da se tek u toj „trećoj fazi“ mogu susresti nekadašnji sa sadašnjim radikalima, budući da je desničarski nacionalizam nešto što SRS danas, ipak, suštinski određuje – smatra istoričar Gordana Krivokapić-Jović.

Ima i istoričara koji smatraju da SRS nije nacionalistička već nacionalna stranka koja se demokratskim sredstvima bori za interese svog naroda, pravedniju tranziciju i otklanjanje negativnih posledica globalizma. I protivnici i pristalice priznaju im žilavost, dobru organizaciju, sposobnost prilagođavanja i uticaj na biračko telo...

-----------------------------------------------------------

Velika politička karijera

Nikola Pašić (1845–1926) bio je jedan od najznačajnijih srpskih političara, realizator projekta jugoslovenskog ujedinjenja, a po mnogima i utemeljivač demokratije u Srbiji. Ovaj građevinski inženjer izrazite inteligencije bio je 1881. jedan od osnivača Narodne radikalne stranke, a potom i njen vođa. Već 1882. izabran je za predsednika Glavnog odbora, a posle Timočke bune sklonio se u Bugarsku i u odsustvu bio osuđen na smrt, ali je kasnije pomilovan.

Predsednik srpske vlade prvi put je postao 1889, potom je bio srpski poslanik u Petrogradu, a od dolaska na presto kralja Petra Prvog (1903) pa sve do smrti bio je u raznim srpskim i jugoslovenskim vladama, bilo kao njihov predsednik, bilo kao šef diplomatije. U više navrata obavljao je istovremeno obe te funkcije, i to u najdelikatnijim istorijskim okolnostima po naš narod i državu.

Verovalo se da je naklonjen dinastiji Karađorđević, mada je umeo da i prema njima bude veoma kritičan, a protivnici su mu zamerali da je vlastoljubiv i sklon finansijskim mahinacijama. Posle njegove smrti uticaj radikala počeo je polako da slabi, a većina ih tridesetih godina prelazi u JRZ (Jugoslovensku radikalnu zajednicu).