Antigeografska nužnost

Balkan je pakao popločan zlim namerama velikih sila, reči su Džona Gantera. Potvrdu ove rečenice vidim u „otopljavanju” diplomatskih odnosa Albanije i Srbije. Prilikom poslednje posete Srbiji, albanski premijer Edi Rama iskoristio je priliku da nas još jednom pozove da priznamo Kosovo i Metohiju kao nezavisnu i suverenu državu. Tako je ukazao eksplicitno da ne uvažava interese zemlje domaćina i time otvorio pitanje da li je otopljavanje odnosa motivisano samostalno ili pod pritiskom velikih sila. Međutim, nema mesta čuđenju ovakvom stavu albanskog premijera. Od formiranja države Albanije (1912) do danas interesi su nam bili gotovo uvek suprotstavljeni, sa nekoliko veoma kratih prekida, kada je usledilo otopljavanje odnosa, i to poslednji put od 1946. do 1947. Granica koja je razdvajala ove dve teritorije je u najdužem periodu imala osobine barijere. To podrazumeva granicu nacionalističkih i geopolitičkih suprotnosti, visoko militarizovanu sa strogim režimom bezbednosti. U sklopu otopljavanja i uspostavljanja snažnijih ekonomskih odnosa najavljena je izgradnja autoputa Niš – Priština – Tirana – Drač. Ako analiziramo strukturu prostora u kome je trasiran ovaj autoput, nameće se zaključak da taj projekat ne bi trebalo da bude prioritet Srbije, što bi se moglo označiti kao antigeografska nužnost. Ovakvo viđenje je u koliziji s osnovnim odredbama evrointegracija, koje ukazuju na značaj infrastrukturnog uvezivanja prostora. Budući koridor bi mogao imati pre svega geopolitičku i demografsku dimenziju, pa tek onda možda i ekonomsku. Trasa predviđenog autoputa trebalo bi da ide od Niša preko Merošine, Toplice, prelaza Merdare, Laba, Prištine, Prizrena, Tirane i Drača. Strukturno, ova trasa autoputa može se podeliti na dve deonice. Prva je od Niša do Merdara i druga od Merdara do Drača. Ove dve deonice povezuju prostore koji su međusobno geopolitički podeljeni, etnički polarizovani i demografski asimetrični (u pogledu broja i strukture stanovništva). Prva deonica je trasirana preko demografski inferiorne teritorije koja je naseljena srpskim stanovništvom i za koju je karakterističan intenzivan proces emigracije, visok udeo starog stanovništva i mala gustina naseljenosti. Nasuprot nje je druga deonica koja prolazi preko teritorije naseljene Albancima i koju karakteriše prenaseljenost s velikim udelom mladog stanovništva. Kontakt ove dve deonice čine Gornja Toplica (jedna od najizrazitijih emigracionih regija u centralnoj Srbiji naseljena Srbima), sa prosečnom gustinom naseljenosti od 19 stanovnika po kilometru kvadratnom i Lab (Malo Kosovo) na Kosovu i Metohiji (etnički najhomogenija albanska regija na KiM), gde je gustina naseljenosti 148 stanovnika po kilometru kvadratnom. Predviđena trasa autoputa zaobilazi oblasti i enklave naseljene dominantno srpskim stanovništvom na prostoru Kosova i Metohije, što bi dodatno doprinelo njihovoj teritorijalnoj marginalizaciji. Uspostavljanje ovog saobraćajno-infrastrukturnog koridora predstavljalo bi osnovu za „intravensko” širenje albanskog kapitala i stanovništva na prostore najpre Gornje Toplice, a potom i ka Nišu i dalje prema severu. To bi bio koridor u jednom pravcu koji bi vodio od centralne i severne Albanije prema Srbiji i njenim centralnim delovima. Ovakvim tumačenjem dajem povoda da neko ovakav stav smatra proizvodom ksenofobičnog promišljanja. Međutim, izraženi procesi etničke piraterije koji za posledicu imaju narušavanje teritorijalnog integriteta Srbije i Makedonije poslednjih decenija mogli bi u tome da ih demantuju. Izgradnjom navedenog autoputa, kao i već ranije definisanim koridorom VIII (Drač –Tirana –Skoplje – Sofija), bila bi uspostavljena fiziologija takozvane Velike Albanije. To bi ubuduće moglo dodatno da utiče na destabilizaciju država koje su geopolitički podeljene i gde je prisutna jednosmerna opasnost od ugrožavanja teritorijalnog integriteta na relaciji Albanije sa Srbijom i Makedonijom.

Geografski institut „Jovan Cvijić” SANU