Regionalno autentični Srbi

Šta čini osnovne elemente srpskog nacionalnog i kulturnog identiteta? Kakav je odnos Srba prema sopstvenom identitetu?

Srpski nacionalni i kulturni identitet gradi se kroz vekove.

Za razliku od drugih starih naroda, Srbi su se ležerno odnosili prema svojoj tradiciji i kulturnom nasleđu. O tome argumentovano i detaljno raspravlja Đuro Bodrožić u knjizi „Srpski identitet”, u izdanju SKZ (2015). O dobrim, ali i lošim osobinama srpskog mentaliteta kao uzročnicima nepopravljivih istorijskih grešaka, upozoravajuće, ali dobronamerno i analitički, pisao je veliki prijatelj srpskog naroda dr Arčibald Rajs u svojoj testamentalnoj poruci „Čujte Srbi”, koju bismo morali iznova da čitamo.

Srbi su po tradiciji ratnički, graničarski i slobodoljubiv narod, čime se osnovano ponose. Dokaz za srpski ratnički duh, između ostalog, jeste što pripadaju retkim narodima u svetu, gde se odlazak regruta u vojsku bučno i razdragano proslavlja kao da je svadba ili rođenje deteta. Ipak, zbog života na raskrsnici civilizacijskih puteva i osvajačkih ruta različitih okupatora, kod Srba je, po mišljenju nekih hroničara, posle pokoravanja (Kosovskog boja 1389) taj ratnički duh bio pretvoren u mentalitet žrtve koja se stalno, aktivno i pasivno, opire okupatoru.

Verovatno zato Srbi u svom nacionalnom identitetu nemaju državotvorni element kao mnogi drugi narodi. Za Srbe, država je kroz istoriju dugo bila okupatorski strani faktor koga treba maksimalno bojkotovati i ometati, a kada je nastala srpska država, ona je smatrana za parazitski organizam koji porezima, strahom i zaprećenim kaznama, uvodi i sprovodi nemilosrdne namete narodu. Srbi ni danas nemaju dovoljno respektabilan odnos prema sopstvenoj državi, kakav je uobičajen u mnogim zemljama.

Kroz više vekova osmanske okupacije Srbije, ali i nadalje kroz istoriju, osnovni čuvar srpskog nacionalnog i kulturnog identiteta bila je Srpska pravoslavna crkva (SPC), koja je kroz sve te bure i potrese, u crkvama brvnarama i manastirima u bespuću i daleko od turskih karavana, uspela da sačuva nacionalnu posebnost i duhovnost srpskog naroda, slavu i običaje koji ovaj narod čine samosvojnim.

Svedoci smo da se sada, uz pomoć Kfora na Kosovu i Metohiji, borimo kako bismo sačuvali sopstvene svetinje koje su zvanično pod zaštitom Uneska kao svetska kulturna baština? U vreme kada se država rivalski odnosila prema crkvi, a srpski komunisti bili barjaktari u obračunu s religijskim i etno-nasleđem, kao da je nastupila delimična istorijska amnezija prema kulturnom nacionalnom identitetu. Ne zaboravimo i to da smo decenijama odbijali da se SPC priznaju autonomna svojinska prava na manastirske i crkvene posede koji su im bili oduzeti.

Nakon proboja Solunskog fronta, srpski nacionalni identitet je preko noći zamenjen za jugoslovenski model nacionalnog identiteta. Srbi su ga prvi prihvatili, a poslednji su ga se odrekli. S druge strane, Slovenci i Hrvati nikada se nisu iskreno uklopili u ideju jugoslovenstva.

Verovatno zbog vojne slabosti i stalne ugroženosti od mogućih osvajača, kod Srba se formiralo lakomisleno i nepouzdano verovanje u „večno bratstvo, savezništvo i prijateljstvo” sa velikim silama – Austrougarskom, Francuskom, pravoslavnom Rusijom. Istorija srpskih kraljeva iz obe dinastije je istorija izneverenih verovanja u pomoć ovih velikih država koje su gledale svoje interese.

U svim segmentima nacionalnog i kulturnog identiteta: navikama, običajima, gastronomiji, muzici, odnosu prema vlasti, prilagodljivi Srbi su se sasvim različito profilisali pod Turcima u centralnoj, istočnoj i južnoj Srbiji (odlike orijentalne kulture), pod Austrougarima u Vojvodini, Slavoniji i Krajini (zapadne vrednosti, merila i navike), pod Latinima u Dalmaciji, Liki, Kordunu, Dubrovačkoj regiji, Hercegovini i Istri. Ovakva odlika mentaliteta je, na duži rok, rastakala kulturni i nacionalni fundament srpskog naroda.

U krajevima gde to nije bilo moguće, kao u Bosni i Sandžaku i dolinama reka i uz glavne saobraćajnice, zbog briga za opstanak ili bavljenje zanatima i poslom, pod prinudom ili uz lukavstvo, prihvatali su prelazak u muslimansku veru, a pod zapadnim osvajačima i za vreme NDH, silom je nametnuto pokatoličavanje. Trebalo bi podvući da Srbi muslimanske i katoličke vere čine, takođe, deo srpskog nacionalnog bića, a da su kroz istoriju, greškama države ili crkve, iz njega bili isključivani.

Dakle, postoji li kompaktno profilisan srpski nacionalni i kulturni identitet? Ne, već veoma raznovrstan i regionalno autentičan. U njemu bi se kao zajednička crta moglo smatrati pravoslavlje, ali i kao posledica sedamdesetogodišnje istorije posle Drugog svetskog rata – vernost Titovoj verziji komunističkog uređenja (koje je u međuvremenu ukinuto, ali ga dobar deo prekodrinskih Srba i dalje veliča), otpor prema stranim osvajačima, ratnička tradicija, otpor prema državnim i pravnim stegama, izvesni anarhizam i nedisciplina, a u sadašnje vreme estradni lažni snobizam, sklonost ka „muvanju i muljanju”, povodljivost prema manifestacijama masovne kulture i uvezenim bezvrednim „kulturnim” proizvodima.

Da li je ovo previše crno-bela slika srpskog nacionalnog i kulturnog identiteta? Ima li spasa za autentični i najvredniji njegov deo? S obzirom na tako ubrzani „odliv mozgova” – najškolovanijih mladih ljudi u zenitu svojih umnih i radnih potencijala (pominje se broj od 300.000, od raspada SFRJ), koji će postati integrisani građani zemalja koje su im omogućile da dobro žive, bojim se da će njihove druge i treće generacije o srpskom nacionalnom i kulturnom identitetu samo čitati u istorijskim knjigama. Uz veliki napor roditelja, možda će zadržati najbolje elemente tog identiteta.

Na kraju da se našalim sa ovom ozbiljnom temom. Naučno je dokazano da je na tlu današnje Srbije rođeno 18 rimskih careva. To je i jedan od ovdašnjih turističkih slogana. Na tom prostoru su postojale važne rimske naseobine: Sirmijum, Singidunum, Viminacijum, Feliks Romulijana, Naisus, Medijana, Justinijan Prima, Ulpijana i dr. U Naisusu (Nišu) je rođen car Konstantin, koji je ozakonio hrišćanstvo kao zvaničnu i dozvoljenu religiju. Samo što tada Srba ovde nije bilo. Doselili su se tri veka kasnije.

Međutim, veštim fabrikantima identiteta ovo bi moglo da posluži kao argument kako smo mi Srbi naslednici starih Rimljana, zar ne? Zasad, na sreću, nema takvih ideja. Sve ostalo je arheologija.

Profesor univerziteta