Knjiga od tri i po milimetra i zapisi na pergamentu od ovčijeg fetusa

Ne štampaju se knjige samo na papiru. Ima ih ispisanih na svili, lepezi, palminom lišću, tikovini, ali i na smesi od pirinča koja u slučaju gladi može da se pojede. Svoje mesto slova su našla i na specifičnom materijalu načinjenom od slonovog izmeta, ali i na kozijoj i ovčijoj koži, kostima… Oaza posvećena veličanstvu knjige u kojoj žive baš ovakvi primerci nalazi se u Udruženju „Adligat” na Banjici, u Ulici Josipa Slavenskog. Temelj ove institucije u kojoj se čuva više od milion bibliografskih jedinica i više hiljada rariteta čini Biblioteka Lazić, koja je zvanično osnovana 1882. godine. Kolekcija je podeljena na Muzej knjige i putovanja i Muzej srpske književnosti.

– U našoj stalnoj postavci je više od 300 knjiga pisanih i štampanih pre 1.800 godine, ali i desetak hiljada rariteta. Među njima je i knjiga pisana na štapićima bambusa iz konfucijanskog manastira u Kini, magijska knjiga iz džungle indonežanskog plemena Batak čiji su listovi načinjeni od palminog lišća, a korice od kostiju. Tu je i kolekcija više stotina minijaturnih knjiga, od kojih je najmanja veličine tri i po milimetra, knjige sa rezbarenim koricama od drveta, molitvenik sa Tibeta sa koricama od mermera, iz Mongolije sa ukrasima od žada... – nabraja Viktor Lazić, predsednik Udruženja „Adligat” i deveta generacija porodice Lazić koja sakuplja knjige.

Kolekcija je nedavno obogaćena knjigama iz Etiopije.

– Reč je o starim izdanjima pravoslavaca monofizita ispisanih na pergamentu koji se pravi od kože ovaca i koza, pa čak i ovčijih fetusa. Kada stada prelaze s jedne ispaše na drugu, veliki broj bremenitih ovaca ne može da izdrži taj napor i plod ugine. Od tih fetusa pravi se najskuplji i najkvalitetniji pergament, ali kako je mali, na njemu se mogu pisati samo minijaturne knjige – objašnjava Lazić, koji je ovu kolekciju dobio u dogovoru sa Narodnom bibliotekom Etiopije i našom ambasadom.

Na prostoru od oko 700 kvadrata nalazi se i veliki broj eksponata kao što su pisaća mašina dečjeg pisca Gvida Tartalje, pribor za pisanje knjiga sa severa Mjanmara, radio na kome su od 1941. do 1944. godine tajno slušane savezničke stanice, garderobni orman kraljice Natalije, mnogobrojne umetničke slike…

U jednoj od četiri prostorije posvećene knjigama smešteni su i spisi i predmeti važnih ličnosti srpske književnosti, istorije i umetnosti.

– Posebno smo ponosni na retka i prva izdanja naših autora poput dela Miloša Crnjanskog „Lament nad Beogradom” iz Johanesburga i Dučićeve „Lirike” iz Pitsburga, prvo izdanje Andrićevog romana „Na Drini ćuprija” štampanog na francuskom jeziku u samo deset primeraka iz legata Milovana Danojlića, više od 15.000 autograma svih značajnih pisaca i umetnika koji su stvarali u Srbiji. Među njima su potpisi Branislava Nušića, Branka Ćopića, Tina Ujevića, Janka Veselinovića, Nadežde Petrović, Meše Selimovića, Dobrice Ćosića... Tu je i knjiga Laze Kostića „O Zmaju” sa posvetom autora, izuzetno retka književna kritika zbog koje Kostić i Jovan Jovanović Zmaj nisu govorili celu deceniju – priča Lazić.

U posebnoj vitrini čuva se pesma u rukopisu Tina Ujevića, ali i zvanična molba u obliku pesme Vojislava Ilića Mlađeg, upućena guverneru Narodne banke da mu zaposli sina, prvi udžbenik vožnje na tlu nekadašnje Jugoslavije iz 1898. godine, originalni testament Pavla Vuisića u kome svojoj supruzi objašnjava kako da ga sahrane. Velikan srpske kinematografije zahtevao je da nad njegovim grobom pevaju šestorica popova, ali „u sebi” i da mu ni slučajno govor ne drži neki komunista.

Osim knjiga, u ovom univerzumu pisane reči svoje mesto našlo je i oko 120.000 poštanskih maraka iz više od 800 zemalja, od kojih neke danas i ne postoje, 5.000 primeraka papirnih novčanica i 3.000 kovanica, kolekcija gramofonskih ploča, značaka...

Biblioteka delila sudbinu naroda

Tradiciju prikupljanja knjiga porodice Lazić započeo je početkom 18. veka sveštenik Mihajlo Lazić, a javnosti prvi prikazao Aleksandar Lazić 1882. godine u mestu Kumane kod Zrenjanina.

Biblioteka je delila sudbinu srpske istorije i naroda – više puta je uništavana, napuštana, sakaćena, ali je uprkos svim nedaćama opstala.

– Možda će tu našu sudbinu najbolje dočarati ono što se desilo mom pradedi Luki Laziću. On je u vreme Prvog svetskog rata tajno prešao u Srbiju i priključio se srpskoj vojsci. Sa sobom je tada ušivene u gunj poneo neke od najvrednijih primeraka. Prošao je albansku golgotu i stigao u Drač, gde je njegov brod torpedovan. Da bi spasao svog komandanta, Luka je skočio u more. Tom prilikom veći deo knjiga je uništen. On je, ipak, nastavio svoj rad na Krfu i u Solunu gde je skupljao srpsku izbegličku štampu. Tako je i nastala današnja kolekcija ratne štampe, jedna od najvećih u regionu – priča Viktor Lazić i ističe da je njegov pradeda za kulturni rad 1929. godine od kralja Aleksandra Prvog Karađorđevića dobio Zlatnu medalju za građanske zasluge.Baka Danica – partizanski špijun

Da bi očuvali ogromno kulturno blago Lazići su se snalazili na različite načine. Kada su ih Nemci za vreme rata naterali da svoju mrežu za deljenje knjiga i štampe podrede njima, Viktorova baka Danica, supruga Lukinog sina Milorada, odmah je stupila u vezu s partizanima.

– Četiri godine baka je radila kao špijun, nosila je ilegalnu literaturu, pratila kretanje nemačkih jedinica i u Zrenjaninu kupovala hranu i njome snabdevala partizane. Za sve vreme rata njen muž nije hteo da proda ni list knjige kako bi se porodica prehranila. Ali, posle rata komunisti su hteli da otmu i spale fašističku literaturu. Svi članovi porodice su se tada zavetovali da nijednu knjigu neće uništiti jer je ona svedočanstvo vremena. Sve što je bilo sumnjivo zakopano je vinogradu. Deda Milorad je zbog toga dospeo i u zatvor, ali je, srećom, zbog svih zasluga u toku rata oslobođen – svedoči Viktor, koji je nepismenu baku Danicu u osmoj deceniji života naučio da čita.

Tematska podela:

– Kolekcija izdanja iz Velikog rata sa 300 knjiga i više od hiljadu brojeva periodike

– Kolekcija sa oko 800 bibliografskih jedinica iz Drugog svetskog rata čiju digitalizaciju radi Britanska biblioteka u saradnji sa Univerzitetskom bibliotekom „Svetozar Marković”

– Kolekcija starih i retkih knjiga sa više od 7.000 izdanja