Dunavska avantura srpskog poslanika u Ugarskoj

Novi Sad – Malo ostrvo na Dunavu kod Budimpešte (Lupa siget) nosi ime po Srbinu cincarskog porekla Petru Lupi. Sredinom 19. veka bio je bogati veleposednik, rođen u obližnjem Pomazu. Bavio se i inženjerskim poslovima, a kao pripadnik srpskog naroda bio je u dva mandata poslanik u Ugarskom saboru, član Slobodoumne stranke. Upamćen je i kao avanturista i zaljubljenik u prirodu, čovek svestranog duha, koji se zanimao za istoriju, književnost, arheologiju, crtanje. Adu je svojevremeno kupio, a ona je danas oaza vikendaša koji tu rado čitaju o njegovoj avanturi plovidbe Dunavom, u koju se u svoje doba upustio od Beča sve do Crnog mora.

Avanturu je zabeležio u putopisu koji je u nastavcima objavljivan u mađarskom nedeljniku „Napkelet” (Istok) 1858. godine. U Muzeju Vojvodine veruju da je Lupin putopis jedan od prvih turističkih opisa kod Srba, doduše napisan na mađarskom jeziku i u tamošnjoj štampi.

Istražujući stare publikacije o prošlosti Srba u Mađarskoj, njegove članke otkrila je dr Fedora Bikar, nekadašnja saradnica u Muzeju Vojvodine i naučni saradnik Filozofskog fakulteta u Novom Sadu. Njen život bio je posvećen srpsko-mađarskim vezama, u kojima je i sama bila – mladost je provela u porodičnoj kući svoga oca Vase i majke Milese u Sentandreji, dok to mesto koje baštini srpsku kulturu još nije bilo tako poznato turističko izletište. Napisala je knjigu „Srbi u Mađarskoj” (1998), bila je koautor „Sentandrejskih simbola” (2002) i autor monografije „Sentandreja u ogledalu prošlosti” (2003), postavila je stalnu izložbu o Milošu Crnjanskom u njegovoj rodnoj kući u Čongradu...

Ona je i autorka knjige „Petar Lupa i dunavska avantura” čiji izlazak iz štampe (Srpski institut, Samouprava Srba u Budimpešti, 2010) međutim nije dočekala, preminuvši godinu ranije.

Knjiga je ovih dana doputovala u Muzej Vojvodine, gde je predstavljena. Ima dve verzije, na srpskom i mađarskom jeziku i uređena je tako, objašnjava direktor Srpskog instituta u Budimpešti Petar Lastić, da bude prilagođena interesovanju publike. On kaže da obožavaoci pomenutog ostrva neguju uspomenu na Petra Lupu i da je u tom krugu ljudi iz mađarske zajednice najveći broj kupaca knjige, ali je važno, napominje, da i srpska zajednica više sazna o tom čoveku, kao i o porodici Lupa-Mandić, jer su oni deo identiteta Srba u Mađarskoj.

Mandići u ovu priču ulaze preko Lupine sestre Pauline. Ona se udala za Paju Mandića, i on se priženio u Pomazu.

„A taj Paja Mandić nije bio niko drugi neko ujak Nikole Tesle. Tako dolazi Nikola Tesla u kontakt sa Pomazom, koji se pominje u njegovoj porodičnoj prepisci sa Pajom Mandićem. Sam Tesla je boravio u Pomazu kod svog ujaka, kada je bio u poseti Evropi”, kaže direktor Srpskog instituta.

Detalji o toj familiji dospeli su u knjigu zahvaljujući i Mandićevim rođacima koji danas žive u Americi, ali i u Pomazu.

Knjiga naravno sadrži i delove Lupinog putopisa sa plovidbe Dunavom koju je izgleda inicirao sam autor i nagovorio prijatelje na put.

„Bio je veliki ljubitelj prirode i u to smo se mogli uveriti čitajući njegove opise raznih krajeva, planina, dolina, ravnice. Danas samo možemo da nagađamo da li je čitao i oca istoriografije Herodota, koji je pisao pisma caru Trajanu, osvajaču Dakije, ili uzbudljivi romansirani putopis o Argonautima koji su iz Crnog mora uplovili u Dunav, ali svakako da je o Dunavu znao veoma mnogo”, kaže kustos-istoričar Suzana Milovanović iz Muzeja Vojvodine.

Tako je znao, po njenim rečima, i za antičke spomenike, kao što je Vojni put (Vija militaris) koji su na desnoj obali Dunava gradili rimski imperatori, kao i za čuvenu Trajanovu tablu. I želeo je da ih vidi. Zanimali su ga i komplikovani srpsko-turski odnosi, pa se na putovanju najviše zadržao u Beogradu, gde je bio u prilici da sazna više o kneževskoj porodici Obrenović.

U putopisu o plovidbi brodom koji je nazvan „Transilvanija” objavljeni su i Lupini crteži predela, začinjen je i istorijskim podacima, od kojih neki ipak nisu tačni, napominje istoričarka.

Značaj knjige je u tome, zaključuje njen urednik Petar Lastić, što daje uvid u tadašnji život, način razmišljanja i mentalitet srpskog bogatijeg sloja u okolini Budimpešte. To su ljudi, kaže on, koji su veoma privrženi crkvi i srpskoj zajednici, a s druge strane otvoreni prema mađarskoj političkoj zajednici.