Vukovi Srbi, svi i svuda

Tekstom „Srbi svi u svuda”, objavljenom u Kovčežiću 1849. godine Vuk zapravo nije rekao ništa novo ni ništa drugačije u odnosu na sve što je mislio i pisao od Pismenice srpskog jezika iz 1814. nadalje. Samo je – vođen sjajnim osećajem za jezik, a danas bismo rekli i za marketing – više nego atraktivnim naslovom privukao posebnu pažnju tadašnjih jezikoslovaca, kao što je ova zvučna konstrukcija o Srbima, nalik savremenome političkom sloganu, privlačnom i danas. Mnogi su ovaj naslov tumačili, neki su ga u susedstvu čak i karikirali, a da sâm tekst nikada nisu ni pročitali. Šta je Vuk hteo reći trima rečima koje počinju strujnim glasom [s]?

Sada već kao filolog od evropskog formata, hteo je reći kako smatra da su svi Srbi štokavci, i da su svi štokavci Srbi. U srpski jezički korpus Vuk, dakle, nije računao čakavce i kajkavce. Pošao je, očigledno, od lingvističkog kriterijuma – da se granice među narodima zapravo poklapaju sa granicama među jezicima, odbacujući istovremeno verski kriterijum kao relevantan za ovu podelu. Već 1814. Vuk je u Pismenici, prvoj gramatici srpskog narodnog jezika, zato i pisao o „Srbljima grečeskoga, muhamedanskoga i rimokatoličeskog vjeroispovjedanja”, tj. o Srbima pravoslavcima, Srbima muslimanima i Srbima katolicima. Samo četiri godine kasnije, teorijsko-metodološka postavka je ista, ali je imenovanje delimično izmenjeno, pa Vuk u Srpskom rječniku (1818) piše o „Srbljima grčkoga i turskoga zakona”. Kriterijum koji je pripadnike triju različitih vera objedinjavao bio je štokavsko narečje, tj. srpski jezik, po Vuku.

I ne samo po Vuku. Vođen inspirativnim Humboltovim idejama, čitav evropski romantizam polazio je od ideje da se čitava duhovna i materijalna kultura jednog naroda ostvaruju u jeziku, tj. da je jezik najznačajnija odlika naroda i njegovo najosobenije ispoljavanje, kao i od ideje da jedan narod po pravilu govori jednim jezikom. Svi veliki slavisti od kojih je Vuk u prvoj polovini 19. veka učio polazili su od ideje da su svi štokavci govornici srpskog jezika, a u toj ideji posebno ga je učvrstio direktni učitelj, proslavljeni slovenački filolog Jernej Kopitar. Kasnije će isti kriterijum pri diferenciranju jezika i naroda na Balkanu primeniti i uticajni Franjo Miklošič, Pavel Jozef Šafarik i mnogi drugi strani čuveni slavisti.

I ne samo strani. Veliki broj Vukovih sledbenika, ali i njegovih neistomišljenika, verovao je da su svi štokavci Srbi. Bilo je i onih koji su, napuštajući čvrst kriterijum egzistencije triju narečja, proširivali srpski jezički prostor i van štokavskih terena, čak i terena budućeg srpskohrvatskog jezika, ali su takvi intelektualci bili izuzeci. Tako je, na primer, za srpsku kulturu znamenite 1847. godine na konkursu za srpsku gramatiku u organizaciji Matice srpske, najstarije srpske naučne, prosvetne i kulturne institucije, pobedio književnik, naučnik, publicista i političar Jovan Subotić, a u rukopisu njegove Srpske gramatike pisalo je da srpskim jezikom u širem smislu govore – Srbi, Hrvati i Slovenci! Zanimljivo je da je recenzent ove gramatike, koji je od njoj napisao veoma pohvalnu recenziju, bio niko drugi do P. J. Šafarik.

No, vratimo se Vuku, i njegovome tekstu. Iako u njemu, kako smo rekli, nije bilo ničega novog u odnosu na opis srpskog jezika koji nalazimo u Pismenici srpskog jezika (1814), Srpskom rječniku (1818) i u drugim Vukovim radovima, veoma je bitno rad „Srbi svi i svuda” smestiti i u kontekst događaja koji su sledili neposredno posle objavljivanja. Naime, ovde mislimo na čuveni Bečki književni dogovor, postignut 1850. godine na neformalnom skupu srpskih i hrvatskih intelektualaca, među kojima je bio i Slovenac Franjo Miklošič. Sa srpske strane učesnici su bili Vuk Karadžić i Đuro Daničić, a sa hrvatske Ivan Mažuranić, Dimitrija Demeter, Ivan Kukuljević, Vinko Pacel i Stjepan Pejaković.

Učesnici ovoga skupa nisu bili delegati bilo koje nacionalne institucije, a na sastanku su potpisali dokument koji je u serbokroatistici i srbistici različito tumačen do danas, budući da je ključni zaključak bio kako „jedan narod treba jednu književnost da ima”, a da tu „književnost” (tj. kulturu u današnjem značenju) i njen „književni jezik” (tj. standardni jezik u današnjem značenju) valja zasnovati na „južnom narečju”. Koji je to narod, tj. kako se on naziva, čija je to književnost i čije je južno narečje pitanja su na koja se u potpisanom dokumentu ne odgovara, i verovatno je svaki od učesnika imao svoje odgovore na ova pitanja. U kontekstu Vukovog rada objavljenog neposredno pre sastanka u Beču, mislimo da se mogu naslutiti Vukovi odgovori na navedena pitanja, iako su na njih baš u Vukovo ime mnogi odgovarali suprotno od onog što u tekstu „Srbi svi i svuda” piše. Posebno od stvaranja Jugoslavije do danas. Uostalom, sâm Vuk u vreme o kojem pišemo hvalio je, pišući o zagrebačkoj jezičkoj praksi, samo jezik iliraca Dimitrija Demetera i Stanka Vraza, „koji nijesu rođeni Srbi, pa srpski tako pišu, da im među našijem spisateljima nije lasno jednake naći”.

Dalji razvoj misli u humanističkim i društvenim naukama u drugoj polovini 19. i naročito u 20. veku uticali su da se kriterijum za razgraničenje naroda i nacija izmeni: mesto lingvističkog pobedio je konfesionalni, pa danas govorimo o Srbima tj. pravoslavcima, Hrvatima tj. katolicima i Bošnjacima tj. muslimanima. To je u vreme romantizma bilo nezamislivo, a mnogi tadašnji štokavci ne bi se mogli čudom načuditi kako smo ih danas nacionalno „klasifikovali”. Setimo se, na primer, samo najvećeg tumača dubrovačke književnosti, Milana Rešetara, koji se u 20. veku izjašnjavao kao Srbin katolik.

U vreme u kojem smo svedoci nastajanja novih nacija i novih političkih jezika iz srpskog etničkog i jezičkog korpusa – što su procesi za koje se ne sme tvrditi niti da su zaustavljeni niti da su završeni – valja se vratiti velikim danima kada je srpska nacija stvarana i analizirati kriterijume na kojima je taj proces izvršen. Vukov rad „Srbi svi i svuda” u tom smislu može biti više nego podsticajan.

* profesor Filološkog fakulteta Univerziteta u Beogradu