Trezor Evrope

Preko Skarda prolazio je Velji put (Prizrenski put), poznat od 169. godine pre nove ere, ali i Lisinski put.

Ova planina danas je pogranična zona južnog dela Srbije (i Kosova) a njen glavni greben je granica između naše zemlje i Makedonije. Osim što je 1986. proglašena za nacionalni park koji obuhvata i delove opština Prizren, Štrpce, Suva Reka i Kačanik, trenutno je i na preliminarnoj Uneskovoj listi kao potencijalna prirodna baština čovečanstva.

Sa 30 vrhova viših od 2.500 metara i 70 vrhova viših od 2.000 metara, sa 70 ledničkih jezera ona predstavlja trezor biološke raznovrsnosti Evrope. Šaru nastanjuje 175 strogo zaštićenih biljnih vrsta, 247 balkanskih endemita, ali i 18 vrsta koje ne žive više nigde na planeti osim na ovoj planini. Među tim jedinstvenim biljkama koje se mogu sresti samo na šarplaninskim obroncima nalaze se, između ostalog, bornmilera, dorflerova petoprstica, makedonski mrazovac, šmukerov pucavac, nikolićev pucavčić, hajdučica kralja aleksandra, šarplaninski karanfilić...

Opstale su na Šari i pojedine reliktne vrste, to jest one koji predstavljaju ostatke drevne flore i zbog toga imaju međunarodni značaj. U takve spadaju četinari molika i munika. Tu je i natalijina ramonda, cvet poznat po tome što je postao internacionalni simbol Dana primirja u Prvom svetskom ratu. Ona je uništena na prostoru Evrope u toku poslednjeg ledenog doba i danas je endemična vrsta čiji areal obuhvata retke krečnjačke klisure u Srbiji, Makedoniji i Grčkoj.

Od staništa životinjskog sveta, izdvaja se lokalitet Rusenica, koji je u režimu zaštite prvog stepena a od 1955. ima status strogog rezervata prirode jer je jedno od malobrojnih preostalih staništa balkanskog risa, najveće mačke u Evropi. Procena je da je na Balkanu ostalo manje od sto jedinki ove životinje. Na Šari žive i šumska i barska kornjača, jedine dve vrste slatkovodnih kornjača na čitavom kontinentu. Za ovu prvu specifičan je taman ili skroz crn oklop posut žutim mrljama ili trakama, a za drugu obratna kombinacija – oklop žućkaste boje prošaran tamnim ili crnim mrljama.

Nije Šar-planina samo trezor prirodnih lepota i rariteta, već i svojevrsna riznica kulturne baštine. Na njenim obroncima i u okolini nalazi se 45 manastira koji potiču iz razdoblja od 12. do 16. veka. Bilo bi ih i više, da 32 bogomolje nisu uništene za vreme NATO bombardovanja i neposredno posle. Ostaje nada da će jednog dana biti obnovljene, jer ne bi to bio prvi slučaj da se neka svetinja na Šari podigne iz pepela. Tako je u drugoj polovini 19. veka ponovo izgrađena Crkva Presveta Bogorodica u Gotovuši, u Sirinićkoj župi, prvi put podignuta u 16. stoleću. Prilikom nedavnog uređenja porte, u njenoj blizini slučajno je otkriven podni mozaik mnogo starije bogomolje iz vizantijskog perioda.

Osim crkava i manastira, o višemilenijumskom prisustvu čoveka na Šar-planini svedoče i utvrđeni gradovi poput Velikog i Malog Petrića ili kultna mesta kao što je Ravna gora – lokalitet iz perioda pre šestog veka na kojem su Sloveni spaljivali pokojnike. Iz još starije istorije – između desetog i sedmog stoleća pre nove ere – datira kompleks Široko u Mušutištu, na kojem su otkriveni i tragovi srednjeg veka. Ostaci utvrđenja na brdu Kradište u opštini Prizren, iz perioda od drugog do šestog veka, svedoče o smenama civilizacija na ovom podneblju jer je reč o antičkom, rimskom i vizantijskom gradu.

Među najzanimljivijim ostacima drevnih građevina svakako je i tvrđava Višegrad, stariji deo Prizrenskog grada u klisuri reke Bistrice. Njega je srpski kralj Milutin (1253–1321) priložio uz posede koje je darivao Crkvi Bogorodice Ljeviške u Prizrenu kako bi služio kao predstraža tog grada. Car Dušan će kasnije proširiti Višegrad do same reke i u tom delu podići svoju zadužbinu, Manastir Sveti arhangeli.

(Kraj)

Lična karta Šare

22.805 hektara površina nacionalnog parka

1.800 biljnih vrsta

170 vrsta ptica

147 vrsta dnevnih leptira

45 vrsta vodozemaca i gmizavaca

37 vrsta sisara