Biografija jednog osećanja

Kapitalna ilustrovana monografija „Crnjanski – biografija jednog osećanja” prof. dr Mila Lompara, predsednika Zadužbine Miloša Crnjanskog, (u izdanju novosadske „Pravoslavne reči”), svečano je predstavljena juče u Domu Vojske Srbije u Beogradu. Ovo delo dobilo je i nagradu za izdavački poduhvat godine na ovogodišnjem 63. Međunarodnom beogradskom sajmu knjiga, a juče su o njemu govorili Zoran Gutović, direktor „Pravoslavne reči”, Zoran Avramović, sociolog i predsednik Odbora sajma knjiga, recenzent dr Jovan Popov, redovni profesor Univerziteta u Novom Sadu, kao i autor.

Po rečima Zorana Gutovića, ovo izdanje predstavlja kompleksnu studiju u kojoj se ukrštaju različiti vidovi dela života Miloša Crnjanskog, i gde je fokus istraživanja postavljen na položaj Crnjanskog u srpskoj kulturi. Delo analizira piščevu prepisku, poznatu i do sada nepoznatu, društveni kontekst njegovih javnih činova, moguće paralele sa Andrićem i Krležom, kao i prirodu njegovih političkih članaka. Takođe, ova monografija nastoji da označi dominantno duhovno i egzistencijalno jezgro ličnosti Crnjanskog i zbog toga uzima u obzir brojne činjenice piščevog života, ali ih usmerava u različite kulturne i egzistencijalne pravce.

Kako je to primetio Zoran Avramović, uprkos naslovu koji može da navede na to da se o ovom delu Mila Lompara razmišlja kao o psihoanalitičkom istraživanju, reč je prevashodno o jednom putovanju kroz vek Crnjanskog, kroz sve one sisteme i ustanove Srbije, Jugoslavije i evropskih država u kojima je veliki pisac boravio.

– Lompar tvrdi da je Crnjanski bio tokom jugoslovenskog razdoblja neuklopiv u svim kontekstima. Imao je „subverzivan položaj unutar građanskog sveta, kao i levičarskog, komunističkog, i to situaciono i epohalno”. Pojmovi subverzivnosti i margine vodeći su pojmovi Lomparove interpretacije položaja Miloša Crnjanskog u društvu... U Jugoslaviji i Evropi Crnjanski je bio „stranac” u odnosu na evropske političke ideologije. Nije li Crnjanski, kao politički stranac, metafora sudbine srpskog naroda u 20. veku – konstatovao je Zoran Avramović.

Profesor Jovan Popov primetio je da je alternativni naslov ovog izdanja mogao da bude „Crnjanski kao polemičar”, analizirajući u svom obraćanju tri čuvene piščeve polemike: onu iz 1929. godine, vođenu sa Markom Carem i književnim odborom Srpske književne zadruge, zbog toga što je odbijeno štampanje njegovog rukopisa „Ljubavi u Toskani”; zatim, polemike iz 1932. godine sa „Nolitovim” autorima, na terenu kulturne politike, što je rezultiralo apelom intelektualaca protiv ideja Miloša Crnjanskog o ugroženosti domaćih knjiga obiljem prevoda osrednje inostrane literature. Potpisnici ovog apela bili su pisci levičarske, ali i desne orijentacije. Konačno, tu je i polemika iz 1934. godine sa Miroslavom Krležom, povodom teksta „Oklevetani rat”, i zalaganja za herojstvo odbrambene srpske pozicije u Velikom ratu.

– Njegov cilj bila je odbrana tog rata od relativizacija koje su tih godina stizale iz tabora onih što su, iza pacifizma, skrivali političku propagandu – dodao je prof. dr Popov, ukazavši i na kontrastni princip na koji je u ovom delu Mila Lompara prikazano delovanje Andrića i Crnjanskog.

Autor prof. dr Milo Lompar naglasio je da je osećanje stranosti jedno od najradikalnijih osećanja 20. veka, koje je ispunilo egzistenciju Miloša Crnjanskog, i koje je u slučaju ovog pisca značilo i vezu sa autentičnošću. Lompar je podsetio i na to da je Crnjanski pisac margine koji je obogatio srpsku kulturu, kao autor našeg najvećeg istorijskog romana „Seobe” i velikog kosmopolitskog dela „Roman o Londonu”. Time je, kako je primetio, „uhvatio vektor vremena” i sadašnjeg trenutka.